Marmalêd

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Dulce de membrillo.jpg
Data cyffredinol
Mathspread, fruit preserves, Melysion Edit this on Wikidata
GwladPortiwgal Edit this on Wikidata
Yn cynnwyssiwgr, agar, citrus fruit, Seville orange, Oren, ffrwythau, Llysieuyn Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Mae marmalêd hefyd marmalad (o Marmelada Portiwgaleg-Galisieg oedd yr un iaith ar y pryd) yn jam o darddiad Portiwgaleg,[1] wedi'i wneud o sudd a chroen ffrwythau sitrws wedi'u berwi â siwgr a dŵr. Heddiw, mae'r term yn hytrach yn dynodi jam wedi'i seilio ar sitrws neu baratoad trwchus iawn lle nad yw'r darnau o ffrwythau yn cael eu jelio yn llwyr: gellir gwneud y marmalêd hefyd gyda orenau lemonau, leim, oren bergamot, grawnffrwyth neu mandarinau, hyd yn oed ffrwythau sitrws eraill. Y ffrwyth a ddefnyddir fel arfer ym Mhrydain Fawr yw'r bigarade, sy'n tarddu o Seville, Sbaen. Mae cynnwys pectin y ffrwyth hwn yn uwch na chynnwys oren. Mae chwerwder oren sur yn ei gwneud hi'n angenrheidiol ei fwyta fel marmalêd yn aml ar dost.

Gwreiddiau[golygu | golygu cod y dudalen]

Potiau marmalêd a ffrwythau

Mor gynnar â'r hen amser, darganfu'r Rhufeiniaid a'r Hen Groegiaid fod coginio cwins â mêl yn araf yn caledu'r gymysgedd wrth iddo oeri. Mae De re coquinaria, llyfr coginio Rhufeinig a briodolir i Apicius, yn rhoi rysáit ar gyfer cadw cwins cyfan, gyda choesau a dail, trwy eu trochi mewn baddon o fêl a defrutum. Sonnir am gadwraeth cwins a lemonau, yn ogystal â chadwraeth rhosynodod, afalau, eirin a gellyg, yn Llyfr Seremonïau'r Ymerawdwr Bysantaidd Cystennin VII Porphyrogenet, llyfr "sydd nid yn unig yn draethawd ar label y gwleddoedd brenhinol yn y 9g, ond hefyd catalog o'r bwyd sydd ar gael bryd hynny ac o'r seigiau wedi'u coginio gyda ”.[2]

Dechreuodd jam cwins canoloesol, o'r enw cotignac yn Ffrangeg, golli ei sbeis yn sesnin yn yr 16g. Yn yr 17g, roedd La Varenne yn dal i gynnig dau rysáit cotigna, un yn drwchus ac un yn glir.[3].

Yn 1524, derbyniodd y Brenin Harri VIII "flwch o farmaled" gan Mr. Hull o Exeter.[4] Gan ei fod mewn blwch, mae'n fwy tebygol mai'r anrheg oedd quince paste o Bortiwgal.

Etymoleg[golygu | golygu cod y dudalen]

Hen beiriant croen sitrws

Daw marmaled o'r marmelada Portiwgaleg sy'n golygu quince jam.[5] Yn ôl y Dicionário Etimológico da Língua Portuguesa, mae digwyddiad cynharaf y gair i'w gael mewn drama gan Gil Vicente, Comedia Rubena a ysgrifennwyd ym 1521:[6]

Temos tanta marmelada
Que a minha mãe vai me dar um pouco[7]
Marmaled ar fara

Mae Marmelo, y gair Portiwgaleg am cwins, ei hun yn deillio o'r Lladin melimelum (afal mêl) 13 sy'n dod o'r Groeg μελίμηλον (melímēlon).[8]

Mae tarddiad Portiwgaleg y gair marmaled hefyd i'w gael mewn llythyrau gan William Grett a gyfeiriwyd at yr Arglwydd Lisle ar 12 Mai 1534: "Anfonais focs o marmaladoo at ei arglwyddiaeth" ac yn y rhai a anfonwyd gan Richard Lee ar 14 Rhagfyr 1536: " Diolch i'w arglwyddiaeth o waelod fy nghalon am ei marmalado."[3]

Mae'r etymoleg boblogaidd sy'n deillio marmaled o'r Ffrangeg "Ma'am yn sâl" yn ffug. Byddai'r tarddiad hwn yn dod o ddefnyddio cymysgedd o quince a siwgr a baratowyd gan gogydd o Ffrainc fel meddyginiaeth yn erbyn seasickness gan Marie Ire o'r Alban yn ystod croesfan rhwng Ffrainc a'r Alban.[9] Mae etymoleg boblogaidd debyg yn seiliedig ar Marie-Antoinette.

Gellir defnyddio'r term marmaled mewn ieithoedd eraill i gyfeirio at jamiau o unrhyw ffrwyth, fel y gair Sbaeneg mermelada. I'r gwrthwyneb, mae'r gair Portiwgaleg marmelada yn dynodi quince paste yn bennaf.[10]

Marmalêd a'r Gymraeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Defnyddir marmalêd a marmalad yn y Gymraeg. Ceir y cyfeiriad cofnodedig cynharaf i'r gair yn 1545 yn llawysgrifau Cwrt Mawr sydd yn y Llyfrgell Genedlaethol lle awgrymir bod budd meddygol i'r ddantaith, "[c]ymaint I rinwedd I gymorth y kylla ar marmalad gore".[11]

Marmalade Dundee[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae gan dref Dundee yn yr Alban hanes hir gyda marmaled.[12] Yn 1797, roedd gan James Keiller a'i fam Janet siop jam fach yn Dundee. Maent yn agor ffatri i gynhyrchu Dundee Marmalade21, marmaled sy'n cynnwys darnau mawr o oren22. Mae'r priodoledd o ddyfeisio marmaled oren ym 1797 i Keiller yn cael ei amharchu gan yr ymadrodd "gwnaeth fy ngwraig farmaled i chi" mewn llythyr gan James Boswell at Doctor Johnson ar Ebrill 24, 1777.[13]

Roedd y cryptolegydd Americanaidd Lambros D. Callimahos yn gefnogwr mawr o farmaled Dundee ac roedd wedi creu gyda'i fyfyrwyr grŵp anffurfiol o'r enw Cymdeithas Dundee.

Deddfwriaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn Ffrainc, er bod y term yn gysylltiedig yn rheolaidd ag unrhyw fath o ffrwythau, mae cyfarwyddeb Ffrengig sy'n dyddio o 1979 yn darparu mai dim ond ar gynhyrchion a wneir o ffrwythau sitrws y gellir defnyddio'r term "marmaled".

Er 1982, mae cyfarwyddeb yr Undeb Ewropeaidd (dir. 79/693 / EEC) wedi rheoleiddio telerau jam a marmaled ac, fel y gyfarwyddeb Ffrengig, dim ond i gynhyrchion a wneir o ffrwythau sitrws y gellir cymhwyso marmaled.

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Nodyn:Book
  2. Nodyn:Ouvrage
  3. 3.0 3.1 C. Anne Wilson, The Book of Marmalade: its Antecedents, Its History, and Its Role in the World Today, revised ed., 1999, Nodyn:P.32 & others
  4. Public Record Office, Letters and Papers, Foreign & Domestic, of the reign of Henry VIII, vol. VI (1870) p.339, noted by Wilson 1999, p. 31f, and by other writers.
  5. "Marmalade" in Online Etymology Dictionary, © 2001 Douglas Harper apud Dictionary.com
  6. Maria João Amaral, ed. Gil Vicente, Rubena (Lisbon:Quimera) 1961 (e-book)
  7. Cyfieithiad: Mae gennym gymaint o quince jeli / Y bydd fy mam yn rhoi rhywfaint i mi. Maria João Amaral, ed. Gil Vicente, Rubena (Lisbon:Quimera) 1961 (e-book)
  8. Melimelon, Henry George Liddell, Robert Scott, A Greek-English Lexicon, on Perseus Digital Library
  9. on-line marmalade recipes
  10. Wilson, C. Anne. The Book of Marmalade: Its Antecedents, Its History and Its Role in the World Today (Together with a Collection of Recipes for Marmalades and Marmalade Cookery), University of Pennsylvania Press, Philadelphia. Revised Edition 1999. ISBN 0-8122-1727-6
  11. https://geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?marmaled
  12. The British Food Trust
  13. Life of Johnson - Vol II (1791)