Leim

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Backyard limes.jpg
Data cyffredinol
Mathffrwythau, hesperidium Edit this on Wikidata
Lliw/iaulime Edit this on Wikidata
CynnyrchPersian lime, Citrus × aurantiifolia, Citrus hystrix, Citrus glauca Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Leim ar y goeden
Leim
Cynhychiad byd-eang o leim a lemonau (2012)

Mae leim[1] (o'r Ffrangeg, o Arabeg līma, o Farsi līmūyn golygu "lemon")[2] yn ffrwyth sitrws, sydd fel arfer yn grwn, yn wyrdd ei liw, 3–6 centimetr mewn diamedr, a yn cynnwys fesiglau sudd asidig.[3] Mae'n ffrwyth o'r goeden Citrus medica, sy'n debyg i'r lemwn ond yn surach.[4]

Mae yna sawl rhywogaeth o goed sitrws y mae eu ffrwythau'n cael eu galw'n leim, gan gynnwys y leim allweddol (Citrus aurantiifolia), leim Persian, leim Makrut, a leim anialwch. Mae leim yn ffynhonnell gyfoethog o fitamin C, maent yn sur, ac fe'u defnyddir yn aml i acennu blasau bwydydd a diodydd. Maent yn cael eu tyfu trwy gydol y flwyddyn.[5] Mae gan blanhigion â ffrwythau o'r enw "leim" wreiddiau genetig amrywiol; nid yw calch yn ffurfio grŵp monoffyletig.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae gan y rhan fwyaf o rywogaethau a hybridiau o blanhigion sitrws o'r enw "leim" wreiddiau amrywiol o fewn De-ddwyrain Asia trofannol a De Asia. Cawsant eu lledaenu ledled y byd trwy fudo a masnach. Y leim makrut, yn arbennig, oedd un o'r ffrwythau sitrws cynharaf a gyflwynwyd i rannau eraill o'r byd gan ddyn. Cawsant eu lledaenu i Micronesia a Polynesia trwy'r ehangiad Awstronesaidd (c. 3000–1500 BCE).[6] Fe'u lledaenwyd hefyd yn ddiweddarach i'r Dwyrain Canol, a rhanbarth Môr y Canoldir trwy'r fasnach sbeis a'r llwybrau masnach arogldarth mor gynnar â ~1200 BCE.[7][3]

Er mwyn atal y [[llwgy llwg yn ystod y 19g, roedd morwyr Prydeinig yn cael lwfans dyddiol o sitrws, fel lemwn, ac yn ddiweddarach yn newid i leim.[8] I ddechrau, roedd defnyddio sitrws yn gyfrinach filwrol a oedd yn cael ei gwarchod yn agos, gan fod y clefri poeth yn ffrewyll gyffredin ymhlith llyngesoedd cenedlaethol amrywiol, ac roedd y gallu i aros ar y môr am gyfnodau hir heb ddal y clefyd yn fantais enfawr i'r fyddin. Felly cafodd morwyr Prydeinig y llysenw "Limey" oherwydd eu defnydd o leim.[9]

Cynhyrchu[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn 2018, cynhyrchiant byd-eang leim (ynghyd â lemonau ar gyfer adrodd) oedd 19.4 miliwn tunnell.[10] Roedd y cynhyrchwyr gorau - India, Mecsico, Tsieina, yr Ariannin, Brasil, a Thwrci - gyda'i gilydd yn cyfrif am 65% o gynhyrchiant byd-eang (tabl).[10]

Defnyddiau[golygu | golygu cod y dudalen]

Suddig leim (dde eithaf) yn rhan o brand Mitsuya Cider yn Siapen

Mae gan leim gynnwys uwch o siwgrau ac asidau nag sydd gan lemonau.[3] Gellir gwasgu sudd lemwn o leim ffres, neu ei brynu mewn poteli mewn mathau heb eu melysu a rhai wedi'u melysu. Defnyddir sudd leim i wneud leim, ac fel cynhwysyn (yn nodweddiadol fel cymysgedd sur) mewn llawer o goctêls.

Mae'n gynhwysyn boblogaidd mewn suddig yn enwedig gyda lemwn. Caiff y suddig ei arllwys i raddfa tu 5 dŵr oed i 1 suddig i greu diod rhad a blasus.[11]

Mae picls calch yn rhan annatod o fwyd Indiaidd, yn enwedig yn Ne India. Yn Kerala, mae'r Onam Sadhya fel arfer yn cynnwys picl lemwn neu bicl leim. Mae paratoadau Indiaidd eraill o leim yn cynnwys picl leim wedi'i felysu, picl hallt, a siytni leim.

Wrth goginio, mae calch yn cael ei werthfawrogi oherwydd asidedd ei sudd ac arogl blodeuog ei gro. Mae'n gynhwysyn cyffredin mewn prydau Mecsicanaidd, Fietnam a Thai. Mae cawl leim yn ddysgl draddodiadol o dalaith Mecsicanaidd Yucatan. Fe'i defnyddir hefyd ar gyfer ei briodweddau piclo yn ceviche. Mae rhai ryseitiau guacamole yn galw am sudd leim.

Mae'r defnydd o leim sych (a elwir yn leim du neu limoo) fel cyflasyn yn nodweddiadol o fwyd Persiaidd, bwyd Iracaidd, yn ogystal ag mewn bwyd Dwyrain Arabia, baharat (cymysgedd sbeis a elwir hefyd yn kabsa neu kebsa).

Mae leim cywair yn rhoi blas i'r cymeriad i'r pwdin Americanaidd a elwir yn Key lime pie. Yn Awstralia, defnyddir leim anialwch i wneud marmalêd.

Mae leim yn gynhwysyn mewn sawl coctêl, yn aml yn seiliedig ar jin, fel jin a thonic, y gimlet a'r Rickey. Mae sudd leim wedi'i wasgu'n ffres hefyd yn cael ei ystyried yn gynhwysyn allweddol mewn margaritas, er bod sudd lemwn yn cael ei ddisodli weithiau. Mae hefyd i'w gael mewn llawer o goctêls rym fel y Daiquiri, a diodydd trofannol eraill.

Defnyddir echdynion leim ac olewau hanfodol leim yn aml mewn persawrau, cynhyrchion glanhau ac aromatherapi.

Cynhyrchu[golygu | golygu cod y dudalen]

Mecsico yw prif allforiwr calch y byd gyda thua 16% o gyfanswm y byd, ac yna India (14.5%), yr Ariannin (10%), Brasil (8%) a Sbaen (7%).

Prif gynhyrchwyr leim – 2011
Gwlad Cynhyrchu (Tunnell)
 Mecsico 2.147.740
 India 2.108.000
 Gweriniaeth Pobl Tsieina 1.313.394
  1. AILGYFEIRIO:Baner Yr Ariannin Yr Ariannin || align=right |1.228.660
 Brasil 1.126.740
 Unol Daleithiau 834.610
 Twrci 790.211
 Sbaen 700.000F
 Iran 560.052
Baner Yr Eidal Yr Eidal 483.088

F = amcangyfrif yn ôl FAO;
Ffont: Food And Agricultural Organization of United Nations: Economic And Social Department: The Statistical Division

Amryiwaethau[golygu | golygu cod y dudalen]

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "leim". Geiriadur Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 2022-06-03.
  2. Company, Houghton Mifflin Harcourt Publishing. "The American Heritage Dictionary entry: lime". www.ahdictionary.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 11 Ebrill 2016.
  3. 3.0 3.1 3.2 "Lime". Encyclopædia Britannica, Inc. 2016. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 10 Awst 2016. Cyrchwyd 16 Gorffennaf 2016.
  4. "leim". Geiriadur Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 2022-06-03.
  5. Rotter, Ben. "Fruit Data: Yield, Sugar, Acidity, Tannin". Improved Winemaking. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 8 Mehefin 2014. Cyrchwyd 3 Medi 2014.
  6. Blench, R.M. (2005). "Fruits and arboriculture in the Indo Pacific region". Bulletin of the Indo-Pacific Prehistory Association 24: 31–50. https://www.researchgate.net/publication/255579031.
  7. "Genomics of the origin and evolution of Citrus". Nature 554 (7692): 311–316. February 2018. Bibcode 2018Natur.554..311W. doi:10.1038/nature25447. PMID 29414943.
  8. Lewis, HE (3 February 1971). "State of knowledge about scurvy". Proc. R. Soc. Med. 65 (1): 39–42. PMC 1644345. PMID 4552518. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=1644345.
  9. "Limey". Oxford Dictionaries. Oxford University Press. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 6 Mehefin 2012. Cyrchwyd 23 Ebrill 2013.
  10. 10.0 10.1 "World production of lemons and limes in 2018; Crops/Regions/World/Production Quantity from pick lists". Food and Agriculture Organization of the United Nations, Statistics Division (FAOSTAT). 2019. Cyrchwyd 19 February 2020.
  11. "ASDA No Added Sugar Double Strength Lemon & Lime Squash". Cyrchwyd 2022-06-03. Unknown parameter |publishe= ignored (help)


Botanical template.svg Eginyn erthygl sydd uchod am blanhigyn. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato