Iran

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Iran
Emblem of Iran.svg
Arwyddairاستقلال، آزادی، جمهوری اسلامی Edit this on Wikidata
Mathgwladwriaeth sofran, Gweriniaeth Islamaidd, gwlad Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôlAryan Edit this on Wikidata
Lb-Iran.ogg, LL-Q7913 (ron)-KlaudiuMihaila-Iran.wav Edit this on Wikidata
PrifddinasTehran Edit this on Wikidata
Poblogaeth79,966,230 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 1 Ebrill 1979 Edit this on Wikidata
AnthemNational Anthem of the Islamic Republic of Iran Edit this on Wikidata
Pennaeth llywodraethHassan Rouhani Edit this on Wikidata
Cylchfa amserUTC+03:30, Cylchfa Amser Iran Edit this on Wikidata
Iaith/Ieithoedd
  swyddogol
Perseg Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynolY Dwyrain Canol, De-orllewin Asia Edit this on Wikidata
GwladBaner Iran Iran
Arwynebedd1,648,195 ±1 km² Edit this on Wikidata
GerllawMôr Caspia, Gwlff Persia, Gwlff Oman Edit this on Wikidata
Yn ffinio gydaAffganistan, Pacistan, Twrci, Irac, Aserbaijan, Armenia, Tyrcmenistan, Y Cynghrair Arabaidd, Nakhchivan Autonomous Republic, Yr Undeb Sofietaidd, Sawdi Arabia, Coweit, Bahrain, Oman, Qatar, Yr Emiradau Arabaidd Unedig Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau32°N 53°E Edit this on Wikidata
Gwleidyddiaeth
Corff gweithredolGovernment of the Islamic Republic of Iran Edit this on Wikidata
Corff deddfwriaetholIslamic Consultative Assembly Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y wladwriaeth
Prif Arweinydd Aran Edit this on Wikidata
Pennaeth y wladwriaethAli Khamenei Edit this on Wikidata
Swydd pennaeth
  y Llywodraeth
President of Iran Edit this on Wikidata
Pennaeth y LlywodraethHassan Rouhani Edit this on Wikidata
Arianrial Iranaidd Edit this on Wikidata
Cyfartaledd plant1.707 Edit this on Wikidata
Mynegai Datblygiad Dynol0.798 Edit this on Wikidata

Gwlad yng ngorllewin Asia sy'n cael ei chyfrif yn rhan o'r Dwyrain Canol yw Gweriniaeth Islamaidd Iran (Persieg: جمهوری اسلامی ايران, sy'n cael ei lefaru fel [dʒomhuːɾije eslɒːmije iːɾɒn]), neu Iran. Hyd at 1935 fe'i galwyd yn Persia. Y gwledydd cyfagos yw Pacistan ac Affganistan i'r dwyrain, Tyrcmenistan i'r gogledd-ddwyrain, Aserbaijan ac Armenia i'r gogledd-orllewin, a Thwrci ac Irac i'r gorllewin. Mae gan y wlad arfordir ar Fôr Caspia yn y gogledd ac ar y Gwlff a Gwlff Oman yn y de. Tehran yw prifddinas yr wlad. Ers y Chwyldro Islamaidd yn 1979 mae Iran yn Weriniaeth Islamaidd.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Hanes Iran

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Searchtool.svg
Prif erthygl: Daearyddiaeth Iran

Mae llwyfandir uchel yng nghanol Iran sy'n cynnwys sawl anialwch a chorsdir. Amgylchynnir hyn gan gyfres o gadwyni mynyddig; y pwysicaf yw mynyddoedd Zagros i'r gorllewin, mynyddoedd Alborz a Kopet i'r gogledd, a rhanbarth anial o fryniau uchel i'r dwyrain. Mynydd Damavand (18,406 troedfedd, 5,610 m), i'r gogledd o Tehran, yw mynydd uchaf yr wlad.

Mae'r rhan fwyaf o'r boblogaeth yn byw yn y gogledd-orllewin ac ar lan Môr Caspia, sy'n cael y rhan fwyaf o'r glaw; mewn rhannau o'r de a'r dwyrain mae glaw yn brin iawn.

Dyma'r 18ed gwlad mwyaf o ran arwynebedd (sef 1,648,195 km², 636,372 milltir sgwâr) a phoblogaeth o dros 70 miliwn.

Pobl[golygu | golygu cod y dudalen]

Er bod y mwyafrif o bobl Iran yn Bersiaid (Iraniaid), ceir yn ogystal sawl grwp ethnig llai, yn arbennig ar ymylon y wlad, e.e. Tyrciaid, Cyrdiaid, Armeniaid ac Arabiaid, a llwythau brodorol lleiafrifol fel y Bakhtyari.

Iaith a diwylliant[golygu | golygu cod y dudalen]

Ffarsi (Perseg diweddar) yw iaith y mwyafrif, ond siaredir ieithoedd llai hefyd, e.e. Cyrdeg yn y gogledd-orllewin. Mae'r Berseg yn iaith hynafol sydd wedi cynhyrchu un o lenyddiaethau mawr y byd, sef llenyddiaeth Berseg. Ymhlith meistri mawr y llenyddiaeth honno, gellid enwi Omar Khayyam a Hafiz (gweler hefyd Rhestr llenorion Perseg hyd 1900).

Yn yr hen Bersia Zoroastriaeth, crefydd y proffwyd Zarathustra, oedd y brif grefydd. Datblygodd y grefydd allan o'r grefydd amldduwaidd frodorol gyda Ahura Mazda yn brif dduw ac Anahita yn dduwies boblogaidd. Cymerodd Islam lle'r hen grefydd gyda dyfodiad yr Arabiaid ond parhaodd Zoroastriaeth serch hynny ac mae'r grefydd yn dal i oroesi mewn mannau. Heddiw mae mwyafrif helaeth y boblogaeth yn Fwslemiaid Shia. Ymhlith canolfannau crefyddol Iran y mae dinas sanctaidd Qom sy'n atynnu nifer o bererinion.

Gwleidyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r system wleidyddol wedi ei sefydlu ar Gyfansoddiad 1979. Yr Uwch Arweinydd sy'n gyfrifol am oruchwylio polisiau'r Llywodraeth.[1] Ef sy'n gyfrifol hefyd am y fyddin a diogelwch y wlad a'r unig un a gaiff benderfynu mynd i ryfel.

Llywydd presennol Iran ydy Hassan Rouhani, a gafodd ei ethol yn 2013; bydd ei dymor yn dod i ben yn 2017.

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Enwog yn y gorffennol am ei grefftwaith cain a'i charpedi moethus, heddiw mae Iran yn wlad sy'n perchen ar rhai o'r cronfeydd olew pwysicaf yn y byd: ei chronfeydd nwy yw'r ail fwyaf drwy'r byd, yn dilyn rwsia, gyda 33.6 triliwn metr ciwb[2] a'r drydedd wlad fwyaf o ran y cynhyrchu, yn dilyn Indonesia a Rwsia.

Sgiwyr yn Dizin, Iran

O ran ei holew crai, cronfeydd olew Iran yw'r pedwerydd mwyaf ar y Ddaear, gydag amcangyfrif o 153,600,000,000 barrels.[3]

Yn 2014, roedd GDP Iran yn $404.1 biliwn ($1.334 triliwn yn ôl PPP), neu $17,100 yn ôl Purchasing power parity y pen.[4]

Taleithiau a siroedd[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhennir Iran yn 31 talaith (ostān), a reolir gan lywodraethwyr apwyntiedig (استاندار, ostāndār). Rhennir y taleithiau hyn yn siroedd (shahrestān), a rhennir yn ardaloedd (bakhsh) ac is-ardaloedd (dehestān) yn eu tro.[3]

Taleithiau Iran

Nid yw'r map yn dangos ynysoedd deheuol talaith Hormozgan (#20 isod):

1. Tehran
2. Qom
3. Markazi
4. Qazvin
5. Gīlān
6. Ardabil
7. Zanjan
8. Dwyrain Azarbaijan
9. Gorllewin Azarbaijan
10. Kurdistan
11. Hamadān
12. Kermanshah
13. Īlām
14. Lorestān
15. Khūzestān
16. Chaharmahal a Bakhtiari
17. Kohgiluyeh a Boyer-Ahmad
18. Bushehr
19. Fārs
20. Hormozgān
21. Sistān a Baluchestān
22. Kermān
23. Yazd
24. Isfahan
25. Semnān
26. Māzandarān
27. Golestān
28. Gogledd Khorasan
29. Razavi Khorasan
30. De Khorasan
31. Alborz

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. [1] adalwyd 13 Mai 2008
  2. "BP Cuts Russia, Turkmenistan Natural Gas Reserves Estimates". WSJ.com. 12 June 2013. Cyrchwyd 24 June 2013.
  3. 3.0 3.1 "CIA.gov". CIA.gov. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 June 2007. Cyrchwyd 7 April 2012.
  4. CIA World Factbook. "Iran". Cyrchwyd 7 August 2012.