Owain Owain

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Owain Owain
Owain.jpg
Owain Owain
Ganwyd 11 Rhagfyr 1929(1929-12-11)
Pwllheli, Gwynedd
Bu farw Rhagfyr 19, 1993(1993-12-19) (64 oed)
Caernarfon, Gwynedd
Enwau eraill Owen Owen
Yn enwog am Un o sefydlwyr Cymdeithas yr Iaith a Thafod y Ddraig; awdur
Galwedigaeth Llenor, gwleidydd, gwyddonydd, Dirprwy Gyfarwyddwr Addysg Gwynedd a darlithydd.

Roedd Owain Owain (11 Rhagfyr 192919 Rhagfyr 1993)[1] yn llenor toreithiog, gwleidydd, gwyddonydd niwclear a darlithydd Cymreig ac yn sefydlydd a golygydd cyntaf Tafod y Ddraig ac un o sefydlwyr Cymdeithas yr Iaith. Ef, yn fwy na neb arall, a 'osododd seiliau Cymdeithas gan ei chreu'n fudiad ymgyrchu effeithiol' yn ôl Dafydd Iwan yn ei gyfrol Pobl Dafydd Iwan.[2]

Bywgraffiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Ganed Owain Owain yn fab i Richard Alfred Owen (chwarelwr) a Mary Jones ar 11 Rhagfyr 1929 yn Ffordd Caernarfon, Pwllheli.[3] Daeth yn sefydlydd a golygydd cyntaf Tafod y Ddraig. Ym Mangor, sefydlodd y syniad o “gelloedd” drwy sefydlu cell cyntaf y Gymdeithas, ac ef oedd ei hysgrifennydd cyntaf. Dywed Dafydd Iwan i Owain “roi'r frwydr mewn cyd-destun byd-eang”. Creodd yn y Gymraeg y cysyniadau o 'Gyfoeth yr Amrywiaeth' ac ysgrifennodd yn helaeth yn erbyn 'y llwydni llwyd' a'r 'Ddelwedd Fawr'.

Rhoddodd ffurf a siâp i frwydrau Cymdeithas yr Iaith drwy ei ysgrifau a'i lythyrau. Mae'n awdur i 14 o lyfrau gan gynnwys erthyglau, nofelau, storïau byrion, cerddi ac yn y blaen, megis Y Dydd Olaf, Amryw Ddarnau a Bara Brith; mae dwy o'i gyfrolau wedi eu gosod ar y we fyd-eang ers 2000 ar "owainowain.net". Enillodd ei gyfrol Mical, sef cofiant dychmygol o'r Parchedig M. Roberts, wobr Llyfr y Flwyddyn ym 1977.

Datblygodd syniadau a thermau arloesol megis 'Y Fro Gymraeg': 'Oni enillir y Fro Gymraeg, nid Cymru a enillir...,' meddai ar y 12 Tachwedd 1964 yn Y Cymro. Flynyddoedd yn ddiweddarach, datblygwyd y syniadau hyn ymhellach gan bobl megis yr Athro J. R. Jones ac Emyr Llewelyn.

Gwyddonydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd yn wyddonydd niwclear yn y 50au, a bathodd nifer o dermau gwyddonol megis 'Gwennol y Gofod', a chysyniadau a bathiadau gwleidyddol eraill megis 'Gwledydd Prydain' yn hytrach na 'Phrydain'. Roedd yn golofnydd 'Nodion Gwyddonol' Y Cymro am flynyddoedd gan ysgrifennu'n helaeth yn erbyn gorsafoedd niwclear. Yng Ngorffennaf 1969, fe ysgrifennodd yn Y Cymro: Yn syml, mae'r [cyfrifiadur] yn ei gwneud hi'n bosibl cofnodi'r cyfan o wybodaeth yr hil ddynol drwy'r oesau mewn un lle, mewn modd sy'n galluogi unrhyw unigolyn - o'i gartref ei hun er enghraifft - archebu a derbyn unrhyw ran o'r wybodaeth honno... 'Beth fydd effaith hyn i gyd ar fyd addysg, dyweder yn 2000 O.C.? Yn gyntaf, fe fydd addysgu'r dechneg o ddefnyddio cyfundrefn o gyfrifyddion yn bwysicach - yn llawer pwysicach - na chael plant i gofio rhestri di-bendraw o ffeithiau; y cyfrifydd bellach fydd y "cof". Yn ail, fe welir doethineb y gogwydd diweddaraf i wneud addysg yn rhywbeth sy'n codi o brofiad, gyda'r disgybl, yn hytrach na'r athro yn bwynt canolig. Ac yn drydydd fe fydd athrawon y flwyddyn 2000 yn cael eu dyrchafu o fod yn gyflenwyr ffeithiau i fod yn dywyswyr - yn tywys y disgyblion i gyfeiriad y profiadau gwerthfawr a chyfoethog hynny sy'n gyfystyr a gwir addysg.[4]

Mynegodd Dafydd Iwan yn ei gyfrol Pobol Dafydd Iwan, Gwasg y Lolfa (2015) (tudalen 125) 'Roedd hefyd yn un o'r addysgwyr cyntaf i weld pwysigrwydd y cyfrifiadur, a rhagwelai yn niwedd y 60au y byddai'r cyfrifiadur yn ffynhonnell ddihysbydd o wybodaeth yn y dyfodol, ac yn offeryn canolog ym myd addysg, gyda'r athro'n 'dywysydd' a'r plentyn yn gwneud ei ymchwil ei hun.' Hyd at y 2000au, cofio ffeithiau oedd yr offeryn canolog a ddefnyddiwyd ers canrifoedd.

Gwaith[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu'n ddarlithydd ym Mangor ac ym Mhrifysgol Aberystwyth, yn bennaeth llawn amser cyntaf Gwersyll Glan-llyn ac yn Ddirprwy Gyfarwyddwr Addysg Gwynedd.

Dyfyniadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  • "Nid oedd yn ffigwr cyhoeddus ar lwyfannau gwleidyddol oedd un o'r rhai pennaf i osod seiliau Cymdeithas yr Iaith. Cawr o ddyn."
  • "Proffwyd tanbaid y deffroad iaith yng Nghymru." Emyr Llewelyn, Y Faner Newydd, Rhif 35, Rhagfyr 2005.
  • "Daeth yn sbardun ac yn ysgogwr i nghenhedlaeth i, a does dim dwywaith nad oedd yn gyfrifol am osod sylfeini cadarn i'r Gymdeithas... Gwelai Owain frwydr y Gymraeg mewn cyd-destun rhyngwladol, a gwelai ein diwylliant fel caleidosgop amryliw gyda'r iaith fel canolbwynt. Dafydd Iwan[5]
  • "Ni welwyd dim byd tebyg i'r llyfr hwn (Y Dydd Olaf) yn ein hiaith o'r blaen, na dim byd hollol debyg mewn unrhyw iaith. Llawenhewn fod y math yma o ddisgleirdeb yn bosibl yn y Gymraeg." Pennar Davies, Broliant 'Y Dydd Olaf' 1976.
  • "... un o'n llenorion mwyaf amryddawn..." Llais Llyfrau 12, (Cyngor Llyfrau Cymru).
  • "Edmygaf yr egnïo rydych yn ei wneud dros yr iaith..." Saunders Lewis, 1963.
  • "Ym Mangor, gan Owen Owen (Owain wedyn, fel yr hysbysodd, wedi Calan 1965) a'i gefnogwyr yr oedd yr unig gangen go-iawn. Wedi magu profiad yn herio'r coleg gwrthnysig, aeth ati fel mudiad ynddo'i hun." 1989, Gwilym Tudur, Wyt ti'n Cofio?, (Gwasg Y Lolfa).
  • "Bathwyd y term 'Y Fro Gymraeg' gan Owain Owain, cadeirydd cangen Bangor o'r Gymdeithas yn rhifyn Ionawr 1964 o Tafod y Ddraig, pan gyhoeddodd fap yn dangos dosbarthiad y siaradwyr Cymraeg ledled Cymru. Mewn sawl erthygl yn y wasg yn yr un flwyddyn pwysleisiodd bwysigrwydd achub yr iaith yn Y Fro Gymraeg: 'enillwn y Fro Gymraeg ac fe enillir Cymru.' (Tudalen 146)... Cydiodd syniad Y Fro Gymraeg yn nychymyg nifer o genedlaetholwyr." Trwy Ddulliau Chwyldro ... ?, Dylan Phillips, 1998.
  • "Arloesol yw'r gair i ddisgrifio Owain. Sylweddolodd rym y pethau bychain, a'u rhoi ar waith. Cyn bod sôn am Gymdeithas yr Iaith galwodd y gyfres o bamffledi yn Tafod y Ddraig..." Maldwyn Lewis, Wir yr!, 2006.

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Teitl Cyhoeddwr Dyddiad cyhoeddi Sylwadau
Amryw Ddarnau Cyhoeddiadau Modern 23 Chwefror 1969 Storiau Byrion, Ysgrifau, Erthyglau, Tafod y Ddraig
Bara Brith Cyhoeddiadau Modern Storïau Byrion 31 Awst 1971 Llythyrau J H, Cerddi, Posau, Ysgrifau'r Iaith. Gwobr Goffa Griffith John Williams, Yr Academi Gymreig, Medi 1972
Hei Ho! Dryw (Cyd-bwyllgor Addysg Cymru) 23 Mawrth 1972 Llyfr gwyddonol i blant. Gwobr Gyntaf Cystadleuaeth Llyfrau Pwyllgor Addysg Meirionnydd.
Y Byd A'i Bethau Christopher Davies 28 Rhagfyr 1972 Ad-argraffiad o 'Nodion Gwyddonol' Y Cymro o 23 Ebrill 1969 ymlaen. Oedolion
Y Peiriant Pigmi Gwasg Gomer Awst 1973 Casgliad o Straeon Byrion, rhai wedi bod yn fuddugol mewn cystadlaethau yn yr Eisteddfod Genedlaethol.
Y Byd O'n Cwmpas Cyhoeddiadau'r BBC 1974 – 1976 Llyfrau i ddisgyblion yn cyd-fynd â'r gyfres radio.
Rho Gynnig! Christopher Davies; Cyd-bwyllgor Addysg Cymru Mawrth 1974 Posau gwyddonol / gofod ayb i blant
Yr Ymlusgiaid Cyhoeddiadau Modern; Argraffwyd gan Wasg Corfina, Bwdapest Tachwedd 1974 Llyfr Swoleg i blant. Addasiad o'r llyfr Hwngareg.
Cyfoeth y Creigiau Gwasg Dyfed; Cyd-bwyllgor Addysg Cymru Rhagfyr 1975 Addasiad o'r Saesneg
Bwrw Haul Gwasg Gomer Rhagfyr 1975 Erthyglau ac ysgrifau gwyddonol a gwleidyddol
A-Bi-Ec y Gwyddonydd Yr Urdd (argraffwyd gan y Cambrian News, Aberystwyth) Mehefin 1976 Erthyglau Gwyddonol i blant. Ad-argraffiad o'r gyfres yn Cymru'r Plant.
Mical Gwasg Gomer Tachwedd 1976 Cofiant dychmygus Y Parch M. Roberts, Pwllheli. Gwobr Cyngor Celfyddydau Cymru (300 punt, Ebrill 1977)
Y Dydd Olaf Christopher Davies Rhagfyr, 1976 Nofel ffug-wyddonol i oedolion. Rhagair gan Pennar Davies.
Cerddi Ddoe a Fory Gwasg Gomer Pasg 1977 Casgliad o gerddi i blant

Gwobrau ac anrhydeddau[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Mynegai Marwolaethau Lloegr a Chymru, Owain Owain, Rhagfyr 1993, Dyddiad Geni: 11 Rhagfyr 1929, Ardal Cofrestru: Caernarfon, Rhif Cofrestr: 40, Rhif Cofnod: 46
  2. Pobol Dafydd Iwan, Gwasg y Lolfa (2015) (tudalen 125)
  3. Gwefan Owain Owain
  4. owainowain.net; adalwyd 14 Rhagfyr 2011.
  5. Dafydd Iwan ar wefan O.O

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]