Byddin Dinasyddion Iwerddon

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Byddin Dinasyddion Iwerddon
Irish Citizen Army
Arm Cathartha na hÉireann
Cyfranogwr yn
Irish Citizen Army Group Liberty Hall Dublin 1914.jpg
Aelodau o Fyddin Dinasyddion Iwerddon y tu allan i Liberty Hall, gyda baner yn datgan: "We serve neither King nor Kaiser but Ireland"
Yn weithredol 1913–1947
Arweinwyr
Pencadlys Dulyn
Cryfder ~300
Cynghreiriaid Gwirfoddolwyr Gwyddelig
Gwrthwynebwyr Yr Ymerodraeth Brydeinig
Lloegr
Rhyfeloedd a brwydrau

Grŵp o ddinasyddion Gwyddelig, o'r Undebau llafur yn bennaf oedd Byddin Dinasyddion Iwerddon (Gwyddeleg: Arm Cathartha na hÉireann; Saesneg: Irish Citizen Army), neu'r ICA. Aelodau o'r Irish Transport and General Workers' Union yn Nulyn oedd sefydlwyr y Fyddin, yn bennaf, ac yn eu plith roedd: James Larkin, James Connolly a Jack White ar 23 Tachwedd 1913.[1] Aelodau nodedig eraill oedd: Seán O'Casey, Constance Markievicz, Francis Sheehy-Skeffington a P. T. Daly. Yn 1916, bu aelodau'r fyddin yn rhan o Wrthryfel y Pasg - gwrthryfel yn erbyn byddin a hawl Prydain i reoli Iwerddon.[2]

Y 'Locawt'[golygu | golygu cod y dudalen]

Ffurfiwyd y fyddin o ganlyniad i streic yr Irish Transport and General Workers Union yn 1913, a adnabyddid yn lleol fel the Dublin Lockout. Achos y streic oedd penderfyniad y diwydiannwr William Martin Murphy ar 19 Awst 1913 i atal gweithwyr a oedd yn aelodau o'r undeb rhag dod i'r gwaith. Dilynwyd ei esiampl gan gwmnioedd eraill. Galwodd Larkin, a oedd yn undebwr rhonc, am streic ar reilffyrdd a thramiau'r ddinas (sef y Dublin United Tramway Company) a chynyddodd eu rhengoedd fel caseg eira, hyd nes bod 25,000 o weithwyr ar streic. Er mwyn amddiffyn eu hunain ffurfiodd y streicwyr grwpiau o 'filisia' (neu 'lled-filwyr') er mwyn gwarchod hawliau'r streicwyr a phenodwyd swyddogion yn eu plith. Arestiwyd Larkin a chymerodd ei Ddirprwy, James Connolly, afael yn y llyw. Sefydlodd bedair catrawd o ddynion a rhoddwyd arfau iddynt.

Cofeb i aelodau o Fyddin Dinasyddion Iwerddon

Yn economaidd, parlyswyd Dulyn gan y streic, a bu cryn derfysgoedd ar y strydoedd: rhwng y streicwyr a Heddlu Metropolitan Iwerddon, yn enwedig yn Stryd OConnel ar 31 Awst, pan gurwyd dau ddyn a'u lladd ac anafwyd 500 o bobl; bu farw trydydd yn ddiweddarach o'i glwyfau.[3] Ffyn (hurleys a ddefnyddid yn y gêm 'hurling' traddodiadol) oedd arfau'r dinasyddion i amddiffyn eu hunain. Hyfforddwyd byddin fechan Connolly gan James White undebwr llafur a oedd wedi treulio cyfnod yn gapten yn y fyddin Brydeinig. Rhoddodd bâr o esgidiau da i bob un oedd yn eu recriwtio.

Yn Ionawr, wedi cyfnod o chwe mis, dychwelodd y streicwyr yn ôl i'w gwaith; methiant oedd eu hymdrech, ond bu ffurfio 'Byddin y Dinasyddion' yn llwyddiant ysgubol i'r ymgyrch dros annibyniaeth i Iwerddon.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Charles Townshend, "Easter 1916: The Irish Rebellion", tud.41.
  2. Townshend, tud.46.
  3. Yeates, P Lockout: Dublin 1913, Gill and Macmillan, Dublin, 2000, Pages 497-8