Ffosfforws

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Ffosfforws
Element 1: Hydrogen (H), Anfetelau eraill
Element 2: Helium (He), Nwyon nobl
Element 3: Lithium (Li), Metelau alcalïaidd
Element 4: Beryllium (Be), Metel daear alcalïaidd
Element 5: Boron (B), Meteloidau
Element 6: Carbon (C), Anfetelau eraill
Element 7: Nitrogen (N), Anfetelau eraill
Element 8: Oxygen (O), Anfetelau eraill
Element 9: Fluorine (F), Halogenau
Element 10: Neon (Ne), Nwyon nobl
Element 11: Sodium (Na), Metelau alcalïaidd
Element 12: Magnesium (Mg), Metel daear alcalïaidd
Element 13: Aluminium (Al), Metelau eraill
Element 14: Silicon (Si), Meteloidau
Element 15: Phosphorus (P), Anfetelau eraill
Element 16: Sulfur (S), Anfetelau eraill
Element 17: Chlorine (Cl), Halogenau
Element 18: Argon (Ar), Nwyon nobl
Element 19: Potassium (K), Metelau alcalïaidd
Element 20: Calcium (Ca), Metel daear alcalïaidd
Element 21: Scandium (Sc), Elfennau trosiannol
Element 22: Titanium (Ti), Elfennau trosiannol
Element 23: Vanadium (V), Elfennau trosiannol
Element 24: Chromium (Cr), Elfennau trosiannol
Element 25: Manganese (Mn), Elfennau trosiannol
Element 26: Iron (Fe), Elfennau trosiannol
Element 27: Cobalt (Co), Elfennau trosiannol
Element 28: Nickel (Ni), Elfennau trosiannol
Element 29: Copper (Cu), Elfennau trosiannol
Element 30: Zinc (Zn), Elfennau trosiannol
Element 31: Gallium (Ga), Metelau eraill
Element 32: Germanium (Ge), Meteloidau
Element 33: Arsenic (As), Meteloidau
Element 34: Selenium (Se), Anfetelau eraill
Element 35: Bromine (Br), Halogenau
Element 36: Krypton (Kr), Nwyon nobl
Element 37: Rubidium (Rb), Metelau alcalïaidd
Element 38: Strontium (Sr), Metel daear alcalïaidd
Element 39: Yttrium (Y), Elfennau trosiannol
Element 40: Zirconium (Zr), Elfennau trosiannol
Element 41: Niobium (Nb), Elfennau trosiannol
Element 42: Molybdenum (Mo), Elfennau trosiannol
Element 43: Technetium (Tc), Elfennau trosiannol
Element 44: Ruthenium (Ru), Elfennau trosiannol
Element 45: Rhodium (Rh), Elfennau trosiannol
Element 46: Palladium (Pd), Elfennau trosiannol
Element 47: Silver (Ag), Elfennau trosiannol
Element 48: Cadmium (Cd), Elfennau trosiannol
Element 49: Indium (In), Metelau eraill
Element 50: Tin (Sn), Metelau eraill
Element 51: Antimony (Sb), Meteloidau
Element 52: Tellurium (Te), Meteloidau
Element 53: Iodine (I), Halogenau
Element 54: Xenon (Xe), Nwyon nobl
Element 55: Caesium (Cs), Metelau alcalïaidd
Element 56: Barium (Ba), Metel daear alcalïaidd
Element 57: Lanthanum (La), Lanthanidau
Element 58: Cerium (Ce), Lanthanidau
Element 59: Praseodymium (Pr), Lanthanidau
Element 60: Neodymium (Nd), Lanthanidau
Element 61: Promethium (Pm), Lanthanidau
Element 62: Samarium (Sm), Lanthanidau
Element 63: Europium (Eu), Lanthanidau
Element 64: Gadolinium (Gd), Lanthanidau
Element 65: Terbium (Tb), Lanthanidau
Element 66: Dysprosium (Dy), Lanthanidau
Element 67: Holmium (Ho), Lanthanidau
Element 68: Erbium (Er), Lanthanidau
Element 69: Thulium (Tm), Lanthanidau
Element 70: Ytterbium (Yb), Lanthanidau
Element 71: Lutetium (Lu), Lanthanidau
Element 72: Hafnium (Hf), Elfennau trosiannol
Element 73: Tantalum (Ta), Elfennau trosiannol
Element 74: Tungsten (W), Elfennau trosiannol
Element 75: Rhenium (Re), Elfennau trosiannol
Element 76: Osmium (Os), Elfennau trosiannol
Element 77: Iridium (Ir), Elfennau trosiannol
Element 78: Platinum (Pt), Elfennau trosiannol
Element 79: Gold (Au), Elfennau trosiannol
Element 80: Mercury (Hg), Elfennau trosiannol
Element 81: Thallium (Tl), Metelau eraill
Element 82: Lead (Pb), Metelau eraill
Element 83: Bismuth (Bi), Metelau eraill
Element 84: Polonium (Po), Meteloidau
Element 85: Astatine (At), Halogenau
Element 86: Radon (Rn), Nwyon nobl
Element 87: Francium (Fr), Metelau alcalïaidd
Element 88: Radium (Ra), Metel daear alcalïaidd
Element 89: Actinium (Ac), Actinidau
Element 90: Thorium (Th), Actinidau
Element 91: Protactinium (Pa), Actinidau
Element 92: Uranium (U), Actinidau
Element 93: Neptunium (Np), Actinidau
Element 94: Plutonium (Pu), Actinidau
Element 95: Americium (Am), Actinidau
Element 96: Curium (Cm), Actinidau
Element 97: Berkelium (Bk), Actinidau
Element 98: Californium (Cf), Actinidau
Element 99: Einsteinium (Es), Actinidau
Element 100: Fermium (Fm), Actinidau
Element 101: Mendelevium (Md), Actinidau
Element 102: Nobelium (No), Actinidau
Element 103: Lawrencium (Lr), Actinidau
Element 104: Rutherfordium (Rf), Elfennau trosiannol
Element 105: Dubnium (Db), Elfennau trosiannol
Element 106: Seaborgium (Sg), Elfennau trosiannol
Element 107: Bohrium (Bh), Elfennau trosiannol
Element 108: Hassium (Hs), Elfennau trosiannol
Element 109: Meitnerium (Mt)
Element 110: Darmstadtium (Ds)
Element 111: Roentgenium (Rg)
Element 112: Copernicium (Cn), Elfennau trosiannol
Element 113: Ununtrium (Uut)
Element 114: Ununquadium (Uuq)
Element 115: Ununpentium (Uup)
Element 116: Ununhexium (Uuh)
Element 117: Ununseptium (Uus)
Element 118: Ununoctium (Uuo)
Ffosfforws
Ffosfforws mewn cynhwysydd
Tabl
Symbol P
Rhif 15
Dwysedd (gwyn) 1.823 g/cm³
(coch) 2.34 g/cm³
(du) 2.69 g/cm³

Elfen gemegol yw Ffosfforws a gaiff ei chynrychioli gan y symbol P a'r rhif atomig 15 yn y tabl cyfnodol. Mae'n anfetel ac yn perthyn i'r grŵp nitrogen. Yn nhrefn safonnol IUPAC mae'r grŵp hwn (sef grŵp 15) yn cynnwys:
nitrogen (N) (sy'n anfetel), ffosfforws (P) (anfetel), arsenig (As) (meteloid), antimoni (Sb) (meteloid), bismwth (Bi) (metel tlawd) ac ununpentiwm (Uup) (metel tlawd), mae'n debyg.

Mae'n elfen gyffredin iawn ar y Ddaear a gellir ei ganfod mewn creigiau ffosffad, ond oherwydd ei fod yn adweithio'n sydyn, nid yw i'w ganfod yn rhydd mewn natur. Ffosfforws gwyn a gafodd ei darganfod yn gyntaf a hynny yn 1669 gan yr alcemydd Almaenig Hennig Brand.

Caiff ei defnyddio'n helaeth i wneud cynnyrch megis ffrwydron, asiannau nerfol (nerve agents), peiriannau ffrithiant, tân gwyllt, past dannedd, a sebon golchi.

Darganfyddiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Cydnabyddir yr alcemydd Ellmynig Hennig Brand o ddarganfod ffosfforws yn 1669. Wrth geisio am yr eurfaen (philosopher's stone) trwy ferwi litrau lawer o wrin (troeth) pydredig cynhyrchodd past tebyg i gwyr a oedd yn goleuo yn y tywyllwch. Yn fanwl 'roedd wedi cynhyrchu ffosffad amoniwm sodiwm hydrogen. Gwerthodd ei gyfrinach i D Krafft o Ddresden am 200 thaler. Teithiodd Krafft Ewrop yn ei arddangos. Un o'r rhai a'i gwelodd oedd Robert Boyle. Dyfalodd hwnnw sut i wella'r broses, ac erbyn 1680 roedd wedi defnyddio ffosfforws ar gyfer math cyntefig o fatsen[1].

Oherwydd ei natur dra adweithiol, ar ffurf wedi'i glymu ag ocsigen (wedi'i ocsideiddio) y mae ffosfforws yn bodoli mewn natur (gan cynnwys wrin) bron yn ddieithriad. Gelwir hwn yn ffosffad (PO43-; yn ei ffurf wedi'i llwyr ïoneiddio). (Pan nad yw wedi ïoneiddio, ffurfia asid ffosfforig (H3PO4).)

Ffynonellau diwydiannol ffosfforws[golygu | golygu cod y dudalen]

Ers yr 1890au mwyngloddio creigiau ffosffad anorganig bu brif ffynhonnell yr elfen. Ar ffurf (amhur) ffosffad calsiwm (apatit) y mae'r rhan fwyaf ohono. Fe'i ffurfiwyd o waddodion morol dros filiynau o flynyddoedd cyn dod i'r wyneb drwy symudiadau tectonig y ddaear. Yn yr Unol Daleithiau cychwynnodd y diwydiant, ond mae bellach cyflenwadau sylweddol ohono yn Tsieina a Rwsia. Ond o bwys yn yr hinsawdd geo-wleidyddol bresennol yw bod tua hanner cyflenwad y byd i'w canfod mewn gwledydd arabaidd[2] , yn bennaf Moroco, lle mae dros 70% ar hyn o bryd.

Ffosfforws mewn pethau byw[golygu | golygu cod y dudalen]

Fframwaith hydrocsiapatit (calsiwm ffosffad) mewn asgwrn. (Normal ar y chwith, Treuliwyd ar y dde)

Mae'r elfen ffosfforws yn bresennol ym mhopeth byw at y ddaear ac nid oes modd cynnal bywyd hebddo. Mae'n chwarae rôl hollbwysig ym mhrosesau biocemeg rheoli ac egnio bywyd. Mae'n debyg iddo chwarae rhan holl bwysig wrth i fywyd ffurfio (abiogenesis) tua phedwar biliwn (mil miliwn) o flynyddoedd yn ôl. Datgelir hyn heddiw yn ei rôl greiddiol mewn asidau niwclëig (DNA ac RNA) a'r ffosffolipidau sy'n ffurfio pilen pob cell - ddwy gydran hanfodol i fywyd. Mae'n rhan hollbwysig a gweithredol o'r moleciwl ATP sy'n ganolog i gyfundrefn egni bywyd at y ddaear. Mae'n debygol fod adweithiau’r moleciwl hwn (sef ATP) a'u gwreiddiau yn y byd abiotig[3].

Halwynau ffosffad calsiwm yw cyfansoddiad "caled" esgyrn a dannedd.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. (Saesneg) Peter Baccini; Paul H. Brunner. Metabolism of the Anthroposphere. MIT Press, 2012. tud. 288. ISBN 0262300540.
  2. (Saesneg) http://minerals.usgs.gov/minerals/pubs/commodity/phosphate_rock/ Darllennwyd 17 Ebrill 2017.
  3. (Saesneg) Keller, Markus A.; Turchyn, Alexandra V.; Ralser, Markus (25 Mawrth 2014). "Non‐enzymatic glycolysis and pentose phosphate pathway‐like reactions in a plausible Archean ocean". Molecular Systems Biology (Heidelberg, Germany: EMBO Press ar ran yr European Molecular Biology Organization) 10 (725). doi:10.1002/msb.20145228. ISSN 1744-4292. PMC 4023395. PMID 24771084. http://www.pubmedcentral.nih.gov/articlerender.fcgi?tool=pmcentrez&artid=4023395.
Chem template.svg Eginyn erthygl sydd uchod am gemeg. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am ffosfforws
yn Wiciadur.