W.T. Cosgrave

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
William Thomas Cosgrave
William Thomas Cosgrave.jpg
Arlywydd Cyngor Gweithredol Gwladwriaeth Rydd Iwerddon ('President of the Executive Council)
Yn ei swydd
6 Rhagfyr 1922 – 9 Mawrth 1932
Vice President Kevin O'Higgins
Ernest Blythe
Rhagflaenwyd gan Swydd Newydd
Dilynwyd gan Éamon de Valera
Rhestr Arweinwyr y Gwrthblaid
Yn ei swydd
9 Mawrth 1932 – 11 Ionawr 1944
Arlywydd Douglas Hyde
Taoiseach Éamon de Valera
Rhagflaenwyd gan Éamon de Valera
Dilynwyd gan Richard Mulcahy
Arweinydd plaid Fine Gael
Yn ei swydd
20 Mehefin 1934 – 30 Mai 1944
Rhagflaenwyd gan Eoin O'Duffy
Dilynwyd gan Richard Mulcahy
Arweinydd plaid Cumann na nGaedheal
Yn ei swydd
20 Ebrill 1923 – 15 Mai 1933
Rhagflaenwyd gan Swydd Newydd
Dilynwyd gan Diddymu'r Swydd
Cadeirydd Llywodraeth Dros-dro Gweriniaeth Rydd Iwerddon
Yn ei swydd
22 Awst 1922 – 6 Rhagfyr 1922
Rhagflaenwyd gan Michael Collins
Dilynwyd gan Diddymu'r Swydd
Arlywydd Dáil Éireann
Yn ei swydd
9 Medi 1922 – 6 Rhagfyr 1922
Rhagflaenwyd gan Arthur Griffith
Dilynwyd gan Diddymu'r swydd
Gweinidog Cyllid
Yn ei swydd
17 Gorffennaf 1922 – 21 Medi 1923
Arlywydd Michael Collins
Rhagflaenwyd gan Michael Collins
Dilynwyd gan Ernest Blythe
Gweinidog Tai, Cynllunio a Llywodreth Leol
Yn ei swydd
2 Ebrill 1919 – 22 Awst 1922
Arlywydd Michael Collins
Rhagflaenwyd gan Swydd Newydd
Dilynwyd gan Ernest Blythe
Teachta Dála
Yn ei swydd
Etholiad Cyffredinnol GRI, Medi 1927 – Etholiad Cyffredinnol Iwerddon
Etholaeth Etholaeth Bwrdeistref Corc i'r Dáil
Yn ei swydd
Etholiad Iwerddon 1921 – Etholiad Cyffredinnol Iwerddon, Medi 1927
Etholaeth Etholaeth Carlow–Kilkenny i'r Dáil
Member of Parliament
for North Kilkenny
Yn ei swydd
14 Rhagfyr 1918 – 26 Hydref 1922
Rhagflaenwyd gan Michael Meagher
Dilynwyd gan Diddymu'r Swydd
Personal details
Ganwyd William Thomas Cosgrave
(1880-06-06)6 Mehefin 1880
Inchicore, Dulyn, Ireland
Bu farw 16 Tachwedd 1965(1965-11-16) (85 oed)
The Liberties, Dulyn, Iwerddon
Man gorffwys Mynwent Goldenbridge, Inchicore, Dulyn
Cenedligrwydd Gwyddel
Plaid wleidyddol Fine Gael
Cysylltiadau gwleidyddol
arall
Sinn Féin (1905–22)
Cumann na nGaedheal (1923–33)
Priod Louisa Flanagan (m. 1919; d. 1965)
Perthnasau Liam T. Cosgrave (ŵyr)
Plant 2, yn cynnwys Liam Cosgrave, taoiseach yn 1970au
Rhieni
  • Thomas Cosgrave
  • Bridget Nixon
Addysg St. Joseph's Secondary, Marino
Military service
Teyrngarwch  Ireland
Blynyddoedd o wasanaeth 1913–16
Rheng Capten
Battles/wars Gwrthryfel y Pasg

Roedd William Thomas Cosgrave (Gwyddeleg: Liam Tomás Mac Cosgair, 6 Mehefin 1880 - 16 Tachwedd 1965), a elwir yn W.T. Cosgrave fel rheol, yn wleidydd Gwyddelig a olynydd Michael Collins fel pennaeth Llywodraeth Dros-dro Iwerddon rhwng Awst a Ragfyr 1922. Bu hefyd yn Llywydd Cyngor Gweithredol (Executive Council), sef llywodraeth Gwladwriaeth Rydd Iwerddon rhwng 1922 a 1932. er nad oedd y term Taoiseach yn cael ei harddel ar y pryd am swydd y Prif Weinidog (daeth hynny gyda Chyfansoddiad Iwerddon) ystyrir Cosgrave fel taoiseach gyntaf Iwerddon.

Bywgraffiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Ganed yn ninas Dulyn yn fab i groser a daeth wleidyddol ymwybodol wedi mynychu cynhadledd gyntaf Sinn Fein yn 1905. Etholwyd ef yn aelod o Gorfforaeth (llywodraeth leol) Dulyn yn enw Sinn Fein rhwng 1909 tan 1922 ac ymynuodd â mudiad para-filwrol yr Irish Volunteers yn 1913. Ond ni ymynodd byth â'r irish Republican Brotherhood gan nad oedd yn cytuno â chymdeithasau cyfrinachol.

Ymladdodd yng nghwmni Eamonn Ceannt yn ystod Gwrthryfel y Pasg yn 1916. Er iddo gael ei ddedfrydu i farwolaeth, cafodd ei gymudo i garchar bywyd ac fe'i garcharwyd yng ngwersyll Fron-goch ger Y Bala. Yn 1917 etholwyd ef yn ddirprwy i blaid Sinn Féin a daeth yn gydweithiwr agos i Michael Collins.

Llywodraethu[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd y system dreth a sefydlwyd ganddo yn dilyn cyfnod Rhyfel Annibyniaeth Iwerddon (a'r Rhyfel Mawr) a Rhyfel Cartref Iwerddon yn amhoblogaidd iawn. Ond ystyriau eu bod yn angenrheidiol ar gyfer adferiad economaidd. Bu hefyd yn amhoblogaidd ymysg Gweriniaethwyr pybur oherwydd ei gefnogaeth i Gytundeb Eingl-Wyddelig 1921 - yr hyn a arweiniodd at y Rhyfel Cartref. Serch hynny, llwyddodd i gadw grym gyda'i blaid Cumann na nGaedheal nes bod o blaid newydd Éamon de Valera, Fianna Fail ennill Etholiad Cyffredinnol 1932. Yn sgil hyn aeth Cosgrave yn ei flaen, gyda chefngoaeth Eoin O'Duffy i sefydlu plaid Fine Gael yn 1933.

Rhyfel Cartref[golygu | golygu cod y dudalen]

Her fwyaf Cosgrave oedd delio gyda'r gwrthwynebiad chwyrn ac arfog i Gytundeb Eingl-Wyddelig. Cofir am Cosgrave am ei bolisi o ddienyddio, heb achos llys, garcharorion Gweriniaethol yn ystod y Rhyfel Cartref. Dienyddiwyd 77 o weriniaethwyr gan luodd y Wladwriaeth Rydd rhwng Tachwedd 1922 a diwedd y rhyfel ym Mai 1923, gan gynnwys Erskine Childers, Liam Mellowes a Rory O'Connor, llawer mwy na'r 14 o 'Volunteers' yr IRA â ddienyddiwyd gan y Prydeinwyr.

Dywedodd Cosgrave, "I am not going to hesitate if the country is to live, and if we have to exterminate ten thousand Republicans, the three million of our people is greater than this ten thousand".[1] Yn Ebrill 1923 sefydlodd aelodau pro-Cytundeb Sinn Féin blaid wleidyddol newydd, Cumann na nGaedheal gyda Cosgrave yn arweinydd.

Yn dilyn y fuddugoliaeth yn y rhyfel cartref, bu'n rhaid tynnu niferoedd y fyddin lawr o 55,000 - ffigwr uchel a drud iawn. Achosodd hyn anghytuno mawr ar y pryd wrth i bobl bryderi am golli swyddi.

Ffin y Wladwriaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd Cytundeb Eingl-Wyddelig wedi gadael union linell y ffin rhwng y Wladwriaeth Rydd a'r hyn oedd yn weddill o Ogledd Iwerddon heb ei gadarnhau'n llawn. Yn 1924 cytunodd Iwerddon a Phrydain i 'Gomisiwn y Ffin' i benderfynnu'n deryfnnol ar y ffin. Roedd y Wladwriaeth Rydd wedi disgwyl ennill llawer o dir yn yr ardaloedd ffiniol lle roedd canran uchel o Gatholigion a gweriniaethwyr megis siroedd Derry, Fermanagh, Tyrone, ac Armagh. Roedd llywodraeth Prydain wedi nodi byddai dyheuad y bobl yma'n cael eu hystyried. Daeth yn amlwg nad oedd symud i fod, a hyd yn oed sôn y gallai'r Wladwriaeth Rydd golli sir Donegal. Aeth Cosgrave i Lundain i ei hun i drafod yn uniongyrchol gyda Phrif Weindidog Prydain a Phrif Weinidog Gogledd Iwerddon. Cytunwyd i gadw'r chwe sir yn rhan o Brydain ond na fyddai raid i'r Iwerddon dalu eu cyfran o ddyled Ymerodroethol Prydain. Mewn dadl yn y Dáil ar 7 Rhagfyr 1924 nododd Cosgrave, "I had only one figure in my mind and that was a huge nought. That was the figure I strove to get, and I got it."[2]

Polisi Tramor[golygu | golygu cod y dudalen]

Er i Cosgrave a'i lywodraeth dderbyn Statws Dominiwn i'r Wladwriaeth Rydd doedden nhw ddim yn trystio Llywodraeth Prydain i barchu ei hannibyniaeth. Arweiniodd Lywodraeth Cosgrave ar ymdrech radical a phwrpasol i gadarnhau annibyniaeth y wlad a sicrhau statws ryngwladol iddi. Yn 1923 derbyniwyd Iwerddon yn aelod o Gynghrair y Cenhedloedd a'r Wladwriaeth Rydd oedd yr aelod gyntaf o Gymanwlad Prydain i gael cynrychiolaeth arwahân neu di-Brydeinig yn Washington D.C. Sefydlwyd hefyd system diplomatyddol gyda gwladwriaethau Ewropeaidd eraill.

Polisi Economaidd[golygu | golygu cod y dudalen]

Dilynodd Cosgrave bolisi economaidd geidwadol. Cadwyd trethi mor isel â phosibl a chadwyd y gyllideb yn gyfartal er mwyn osgoi benthyg. Clymwyd y bunt Wyddelig i'r bunt Brydeinig gan olygu ei fod yn bunt ddrud. Hyrwyddwyd masnach rydd er bod tariffau ar rai nwyddau.

Canolbwyntiwyd ar amaethyddiaeth gan esgeuluso diwydiant i ryw raddau. Sefydlwyd yr Irish Sugar Company a'r Agricultural Credit Corporation a sefydlwyd yr Electricity Supply Board, sef grid drydan genedlaethol gyntaf Ewrop. Ond bwriwyd y wlad yn galed gan ddirwasgiad yr 1930au.

Llywodraeth Leol[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhwng Ebrill 1919 ac Awst 1922 bu Cosgrave yn Weinidog Tai, Cynllunio a Llywodraeth Leol oedd yn gyfrifol am gyflwyno system ethol cynrychiolaeth gyfrannol i'r Iwerddon. Cyflwynwyd hwy ar gyfer etholiadau lleol 1920 a gyda hynny rhoi gwell cynrychiolaeth i wahanol safbwyntiau'r bobl. Enillodd Sinn Féin reolaeth o 28 o'r 33 llywodraeth leol. Bu i'r cynghorau yma wedyn pledio eu teyrngarwch i Adran Llywodraeth Leol Sinn Féin o dan Cosgrave gan dorri'r cyswllt gyda Phrydain.

Colli[golygu | golygu cod y dudalen]

Collodd Cosgrave etholiad 1932 i Fianna Fail a ni bu byth iddo ddal swydd arall mewn Llywodraeth. Telir teyrnged iddo am basio'r awennau i de Valera mewn modd heddychlon a democrataidd. Mewn cyfnod o dŵf unbeniaeth safodd Iwerddon yn wladwriaeth ddemocrataidd er gwaethaf hanes chwerw iawn cwta ddegawd ynghynt.

Llinach[golygu | golygu cod y dudalen]

Daeth ei fab Liam Cosgrave yn Taoiseach (Prif Weinidog) Gweriniaeth Iwerddon rhwng 1973-1977). Roedd Liam hefyd, yn aelod o'r blaid a sefydlwyd gan ei dad, Fine Gael. Ei ŵyr oedd Liam T. Cosgrave a ddaeth yn Cathaoirleach (cadeirydd) Seanad Éireann (ail siambr y Weriniaeth) rhwng 1996 a 1997

Oriel[golygu | golygu cod y dudalen]

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Anthony Jordan. WT Cosgrave 1880-1965: Founder of Modern Ireland, Westport Books, 2006, p. 89.
  2. Dáil Éireann - Volume 13 - 7 December 1925 - Treaty (Confirmation of Amending Agreement) Bill, 1925 Archifwyd 7 June 2011 yn y Peiriant Wayback., historical-debates.oireachtas.ie; accessed 18 January 2016.