Calque

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search

Mewn ieithyddiaeth mae calque (ynganiad IPA: kælk) yn derm ar gyfer gair neu ymadrodd am beth neu gysyniad sydd wedi ei chyfieithu'n llythrennol, gair-am-air neu wraidd-wrth-wraidd o iaith arall. Yn aml gall y gair neu'r ymadrodd calque wneud dim synnwyr yn yr iaith darged newydd heb wybod y cyd-destun neu ystyr y gair yn yr iaith wreiddiol.

Nid yw calque yr un peth â chyfieithiad. Er enghraifft, mae "ci" yn gyfieithiad o "dog". Ond mae "ci poeth" yn calque o "hot dog".

Mae calque ei hun yn air benthyg o'r enw Ffrangeg, calque ("dargopïo", "dynwared", "copi agos" - defnyddir dynwarediad fel cyfieithiad Gymraeg o calque yn Geiriadur yr Academi [1]). Mae'r ferf calquer yn golygu "i ddargopïo/trasio/dynwared yn agos"; papier calque yw papur trasio yn y Ffrangeg.[2] Mae "gair benthyg" yn y Gymraeg ei hun yn calque o'r Saesneg "loanword" sydd ei hun, yn ei dro, yn calque o'r gair Almaeneg, "Lehnwort".[3]

Calques yn y Gymraeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae calques yn frith yn yr iaith Gymraeg, yn enwedig yr iaith lafar. Er enghraifft:

  • llifoleiadau - "flood lights"
  • Gwlad yr Iâ - Iceland (er bod y gair brodorol Islandeg am y wlad, Ísland yn golygu "ynys", neu island yn Saesneg)
  • llawysgrif - o'r Lladin manu (llaw) script (ysgrifen)
  • llygoden - "mouse" cyfrifiadurol, y teclyn tywys ar y cyfrifiadur
  • rhai weithiau - "some times"

Plethu Benthyciadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae rhan-calque neu plethiadau benthyg ("Loan blends" neu "partial calques") yn golygu cyfieithu'n llythrennol rhan o'r gair neu'r gysyniad y gair cyfansawdd ond nid eraill.[4] Er enghraifft, mae'r enw ar y gwasanaeth digidol Gwyddelig, Saorview yn rhan-calque gan ei fod yn defnyddio enw y gwasanaeth digidol Brydeinig, Freeview gan gyfieithu'r rhan gyntaf o'r Saesneg i'r Wyddeleg saor ond gadael yr ail ran, view, yn ddi-gyfieithiad. Ymysg enghreifftiau eraill mae "liverwurst" (< Almaeneg Leberwurst), "apple strudel" (< Almaeneg Apfelstrudel), "Trydydd Reich" (< Almaeneg Drites Reich).

Enghreifftiau o calque sy'n Gyfieithiad Benthyg: "skyscraper"[golygu | golygu cod y dudalen]

Enghraifft o gyfieithiad-benthyg morffem-wrth-morffem mewn sawl iaith yw'r gair Saesneg, skyscraper (nen-grafwr):

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. )https://geiriaduracademi.org/
  2. The New Cassell's French Dictionary: French-English, English-French, New York, Funk & Wagnalls Company, 1962, p. 122.
  3. http://www.humanlanguages.com/germanenglish/
  4. Philip Durkin, The Oxford Guide to Etymology, sec. 5.1.4