Neidio i'r cynnwys

R. Silyn Roberts

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriwyd o R Silyn Roberts)
R. Silyn Roberts
FfugenwSilyn Roberts Edit this on Wikidata
Ganwyd28 Mawrth 1871 Edit this on Wikidata
Llanllyfni Edit this on Wikidata
Bu farw13 Awst 1930 Edit this on Wikidata
Bangor Edit this on Wikidata
DinasyddiaethBaner Cymru Cymru
Alma mater
Galwedigaethbardd Edit this on Wikidata
PriodMary Silyn Roberts Edit this on Wikidata
PerthnasauMathonwy Hughes Edit this on Wikidata
llofnod

Bardd, sosialydd, nofelydd, gweinidog a diwygiwr cymdeithasol o Gymru oedd Robert "Silyn" Roberts (28 Mawrth 1871 – 15 Awst 1930),[1] a aned ger Llanllyfni yn yr hen Sir Gaernarfon.[1] Daeth i'r amlwg yn gyntaf fel bardd[2] ac mae'n debyg mai drwy ei weithiau llenyddol yr adnabyddir ef orau heddiw; fodd bynnag yn ystod ei oes gwnaeth gyfraniad sylweddol fel addysgwr, diwygiwr cymdeithasol a gweinyddwr cyhoeddus.[1][2]

Bywgraffiad

[golygu | golygu cod]

Ganwyd ef yn Nyffryn Nantlle 28 Mawrth 1871; mae ei gartref gwreiddiol, Brynllydiart yng Nghwm Silyn, bellach yn adfail.[3] Ei rieni oedd Robert John Roberts ac Ellen Williams, trydydd gwraig John; roedd gan Silyn chwaer fach, Elen (Nel), a ddaeth yn ddiweddarach yn fam i'r prifardd Mathonwy Hughes, a phedwar o hanner-brodyr a chwiorydd oedd yn blant i wraig gyntaf John Roberts.[4] Roedd ei rieni, yn ôl ei dystiolaeth ef ei hun, yn ddylanwad pwysig arno am iddynt ddysgu hanes a llenyddiaeth Cymru iddo, pethau na ddysgodd dim o gwbl amdanynt (nac am y Gymraeg o gwbl) yn ei ysgol, Ysgol Ramadeg Clynnog.[5] Cofiai i'w fam gyflwyno gwaith Ceiriog a Talhaiarn iddo.

Gadawodd yr ysgol yn 14 oed am y chwarel, gyda'i fryd ar ddod yn beirianydd.[5] Parhaodd ei ddiddordebau llenyddol i ddatblygu yno dan ddylanwad ei gyd-chwarelwyr, a ddysgodd iddo am Goronwy Owen a Dafydd ap Gwilym; darllennodd yn helaeth yn Saensneg hefyd dan ddylanwad ei weinidog, gyda Walter Scott, Shakespeare, William Makepeace Thackeray, Charles Dickens ac Alexandre Dumas (mewn cyfieithiadau Saesneg) ymhlith ei ddeunydd darllen.[6] Dychwelodd i'r Ysgol Ramadeg yn 1890, ac ennill ysgoloriaeth i astudio yng Ngholeg Prifysgol Gogledd Cymru, Bangor (lle astudiodd lenyddiaeth Saesneg ond hefyd y Gymraeg gyda John Morris-Jones) ac oddi yno i astudio ar gyfer y weinidogaeth yng Ngholeg Diwinyddol Y Bala. Tra'n fyfyriwr ym Mangor dechreuodd farddoni, ac yno hefyd cyfarfu â gwr fyddai'n dod yn un o'i gyfeillion pennaf, W. J. Grufyfdd. Ffrwyth eu cyfeillgarwch oedd y gyfrol Telynegion. Casgliad o gerddi serch oedd hon, a gafodd dderbyniad "brwd ond cyfyng"[7] ar y pryd, ond priodolwyd iddi arwyddocad sylweddol yn ddiweddarach fel arwydd bod oes newydd yn dechrau mewn barddoniaeth Gymraeg.[1][8][9] Roedd yn bregethwr addawol a phoblogaidd, ac ymwelodd â'r U.D.A. a Chanada am y tro cyntaf yn 1903 i bregethu i Gymry'r gwledydd hynny.[10]

Ar ôl cwblhau ei astudiaethau daeth Silyn yn weinidog ar gapel Cymraeg yn Llundain. Ei gyfnod yn Llundain oedd anterth ei yrfa barddonol, a goronwyd (yn llythrennol) gan fuddugoliaeth ei Bryddest ar y testun "Trystan ac Esyllt" yn Eisteddfod Genedlaethol 1902. Dewisodd y beirniaid gerdd Silyn dros ymdrech cyd-awdur y Telynegion sef W. J. Gruffydd. Cyhoeddwyd y bryddest fuddugol yn 1904 yn y gyfrol Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill gyda rhagor o'i gerddi, rhai ohonynt wedi ymddangos eisoes yn Telynegion.

Yn Llundain cyfarfu â Mary Parry, a dychwelodd y ddau i Gymru gan briodi yn 1905 a threulio'r cyfnod hyd 1912 yn weinidog yn Nhan-y-grisiau, ger Blaenau Ffestiniog. Byddai Mary yn rhan bwysig o fywyd proffesiynol Silyn hefyd, gan arwain gyrfa yr un os nad mwy llewyrchus ag yntau ym maes addysg. Yn ystod y cyfnod hwn roedd Silyn yn ysgrifennu'n rheolaidd i'r Glorian (lle ymddangosodd ei dair nofel). Ysgrifennodd lawer o ddeunydd gwleidyddol hefyd: credai'n gryf mewn sosialaeth - roedd wedi bod yn galw'i hun yn sosialydd ers 1896 - ac roedd yn aelod o Gymdeithas y Ffabiaid.[10] Etholwyd ef yn gynghorydd Sir ar ran Y Blaid Lafur Annibynnol yn 1908. Yn yr un flwyddyn cyhoeddodd y pamffled Y Blaid Lafur Anibynnol: ei hanes a'i hamcan, ac erbyn ail hanner yr 1900au roedd galw mawr arno fel darlithydd cyhoeddus ar draws Cymru.[1][10] Rhoddwyd pwysau arno i sefyll fel aelod seneddol, ond gwrthododd.[10]

Er ei fod yn hapus yn Nhanygrisiau, poenai na allai'r gymuned fforddio ei gyflog fel Gweinidog a dechreuodd chwilio am swyddi eraill. Talodd David Davies iddo ymweld â Gogledd America eto yn 1912 i godi arian at gronfa i ymladd TB.[11] Addysg, fodd bynnag, ac addysg oedolion yn benodol oedd y pwnc agosaf at ei galon, ffaith oedd eisoes yn glir erbyn canol yr 1900au pan deithiodd i Ddenmarc gyda'i wraig i astudio addysg oedolion yn y wlad honno.[10] Roedd arwyddion ei fod yn colli ei frwdfrydedd at wleidyddiaeth bleidiol, a phan ddychwelodd o America penodwyd ef i swydd ym Mhrifysgol Cymru yn ysgrifennydd ar fwrdd penodiadau i gynorthwyo graddedigion i gael gwaith.[11] Symudodd i fyw i'r Barri, a bu'n gyfrifol am ddenu R. Williams Parry i swydd addysgu yn y dref honno. Roedd y ddau'n rhan o griw o Gymru diwylliedig yn yr ardal fu'n gyfrifol am sefydlu'r Welsh Outlook yn 1914; ymddangosodd nifer o gerddi Silyn yn y cylchgrawn, y mwyafrif dan y ffugenw "Rhosyr".[11]

Er ei fod wedi gwrthwynebu'r Rhyfel Byd Cyntaf yn daer, nid oedd Silyn yn wrthodwr cydwybodol a gwirfoddolodd i ymuno â'r ymladd; gwrthodwyd ei gais fodd bynnag oherwydd ei oed (roedd yn 43) a'i iechyd.[11] Cafodd swydd weinyddol a gweithiodd i sicrhau penodi Cymry yn swyddogion yn y fyddin. Cyfranodd hefyd at yr ymdrech i sicrhau cofeb i Hedd Wyn, a chyhoeddi ei farddoniaeth. Wedi i'r rhyfel orffen penodwyd Silyn yn swyddog dros Gymru i'r corff oedd yn gyfrifol am gael hyd i waith i'r dynion oedd yn dychwelyd o'r fyddin.[11]

Gwnaed Silyn yn gadeirydd y Pwyllgor Llên pan ddaeth yr Eisteddfod Genedlaethol i'r Barri yn 1920, ond gyda gwaith y pwyllgor penodiadau yn dirwyn i ben dychwelodd i Ogledd Cymru yn 1922 i ddod yn athro dosbarthiadau nos gyda Phrifysgol Bangor. Roedd ei wraig Mary eisoes wedi dychwelyd i Gymru i sefydlu cangen Gymreig y Land Army.[11] Prynodd dŷ ar Ffordd y Coleg, Bangor, ddaeth ar ôl ei farwolaeth yn bencadlys cangen Gogledd Cymru o Gymdeithas Addysg y Gweithwyr, sefydliad yr oedd gan Silyn a'i wraig swyddogaeth allweddol wrth ei sefydlu yn 1924. Silyn oedd Ysgrifennydd cyntaf y gymdeithas, ac oddi ar hynny hyd ddiwedd ei oes bu'n gyfrifol am sefydlu 14 o ganghenau lleol ohoni ledled y Gogledd.[1] Bu'n weithgar hefyd gyda Chylch Dewi - cymdeithas yn ymgyrchu dros defnydd o'r Gymraeg ym myd addysg a chymdeithas a'r radio. Ailgydiodd rhywfaint mewn llenydda yn ystod ei ddegawd olaf, gan gyhoeddi ei gyfieithiad o ddrama J. O. Francis Gwyntoedd Croesion 1924 a'i gyfieithiad o nofel Émile Souvestre Bugail Geifr Lorraine (a luniodd ugain mlynedd ynghynt) yn 1927. Cyhoeddodd hefyd rai cerddi yn y wasg gyfnodol. Yn 1930 aeth ar daith swyddogol i'r Undeb Sofietaidd ac ysgrifennodd yn frwdfrydig am gyflwr y gweithwyr yn y wlad honno, er y mae'n debyg mai fersiwn propoganda o'r wlad gafodd ei chyflwyno iddo yno.[11] Ar y ffordd adref o Rwsia, cafodd ei bigo gan Fosgito, gan achosi twymyn y bu farw ohoni yn fuan wedyn, yn 59 oed.[12][11] Mae'i fedd ym mynwent Bangor.[11]

Bywyd Personol

[golygu | golygu cod]

Priododd Mary Parry yn 1905, oedd hefyd yn ymgyrchydd dros addysg gweithwyr.[13] Cawsant dri o blant.[1] Mary oedd olynydd Silyn fel ysgrifennydd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr; bu fyw hyd 1972.

Perthynas Mary a Silyn a'u gwaith gyda'r Gymdeithas yw testun y nofel Arlwy'r Sêr gan Angharad Tomos a gyhoeddwyd yn 2023. Roedd Silyn yn gyfaill i daid Angharad Tomos, David Thomas, a ysgrifennodd gofiant iddo yn 1956.[11]

Gwaddol

[golygu | golygu cod]

Fel Llenor

[golygu | golygu cod]
Y goron enillodd Silyn yn Eisteddfod Genedlaethol 1902

Roedd Silyn yn fardd blaenllaw yn y Mudiad Rhamantaidd mewn barddoniaeth Gymraeg a ddaeth i'r fei ar droad yr 20g. Cafodd cyhoeddi ei gyfrol ar y cyd gyda W. J. Gruffydd, Telynegion (1900), ei disgrifio fel arwydd bod cyfnod newydd mewn barddoniaeth Gymraeg wedi cyrraedd.[1][8] Cymharodd un beirniad gyhoeddi'r gyfrol gyda chyhoeddiad y gyfrol Saesneg Lyrical Ballads gan William Wordsworth a Samuel Taylor Coleridge, a gyhoeddwyd yn 1798, gyda'r ddwy gyfrol yn cynrychioli dechrau mudiad rhamantaidd barddonol newydd yn y naill iaith a'r llall.[9] Am gyfnod byr ar ddechrau'r 20g gellid rhifo Silyn ymhlith beirdd Cymraeg mwyaf dadleuol a dylanwadol ei oes. Er y tueddir i ganolbwyntio ar wobrwyo awdl T. Gwynn Jones ar Ymadawiad Arthur yn ystod Eisteddfod Genedlaethol 1902, roedd buddugoliaeth Silyn yng nghystadleuaeth y Goron yr un flwyddyn ar y testun Trystan ac Esyllt hefyd yn dangos bod yr oes newydd wedi gwawrio.[14] John Morris-Jones oedd wedi gosod testun y ddwy gystadleuaeth. Ar y pryd, gellid fod wedi dadlau bod Silyn yn ail i Gwynn yn unig fel cynrychiolydd yr ysgol newydd: er y byddai W. J. Gruffydd yn profi'n fardd bwysicach o lawer yn y pen draw, Silyn oedd yr aeddfetach o awduron Telynegion a'i gerdd yntau drechodd ymdrech Gruffydd yng nghystadleuaeth y Goron.

Fodd bynnag, wrth i'r ganrif barhau tyfodd enwogrwydd Gruffydd ar draul un Silyn, a daeth nifer o feirdd newydd eraill i'r amlwg o fewn y mudiad fyddai hefyd yn profi'n fwy llwyddiannus a dylanwadol na Silyn yn y pen draw, megis J. J. Williams, R. Williams Parry a T. H. Parry-Williams. Er i Silyn barhau i ysgrifennu a chyhoeddi barddoniaeth yn achlysurol drwy gydol ei fywyd, roedd canfyddiad bod Silyn wedi rhoi'r gorau i farddoni wedi cyhoeddi Trystan ac Estyllt yn 1904 er mwyn canolbwyntio ar ei waith mewn meysydd eraill.[15] Roedd gwaith Silyn yn nodweddiadol o farddoniaeth cynnar yr Ysgol Ramantaidd, ac wedi'i nodwedu gan ddelfrydiaeth a rhamantiaeth delynegol; ond er i feirdd fel Gruffydd, T. Gwynn Jones a T.H. Pary-Williams ddatblygu eu harddulliau ymhellach yn y cyfnod ar ôl y Rhyfel, parhaodd Silyn yn ramantydd hyd y diwedd.

Cymharol fach yw arwyddocad Silyn yn hanes y nofel Gymraeg, ond roedd ei nofel Llio Plas y Nos, a ymddangosodd fel cyfrol yn yr 1940au ond oedd wedi'i chyhoeddi'n wreiddiol (dan ffugenw) yn yr 1900au, yn enghraifft cynnar o lenyddiaeth Gothig yn Gymraeg. Mae wedi'i disgrifio fel fersiwn modern o'r rhamantau sifalrig,[16] ac yn hynny o beth mae'n dystiolaeth eto i ramantiaeth ei hawdur. Mae nofel wreiddiol arall Silyn, yr antur Y Ddeilen Aur, yn parhau heb ei chyhoeddi oni bai ar dudalennau'r Glorian.

Fel Trefnydd, Addysgwr a Gwleidydd

[golygu | golygu cod]

Yn rhinwedd ei waith fel trefnydd ac addysgwr, yn enwedig fel sefydlydd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr, cafodd effaith pellgyrhaeddiol ar addysg i oedolion yng Nghymru.[2] Roedd ei wraig, Mary Silyn, a olynodd Silyn fel ysgrifenndd Cymdeithas Addysg y Gweithwyr, yn rhan allweddol o'r gwaith yma: bu hithau fyw hyd 1972.[17]

Er na chafodd Silyn ei ethol i swydd wleidyddol uwch na chynghorydd sir, yn rhinwedd ei ysgrifau a'i ddarlithoedd ystyrir ef yn ffigwr pwysig yn hanes cynnar y Blaid Lafur yng Nghymru, yn enwedig yn y cyd-destun Cymraeg, lle'r oedd yn un o'r ffigyrau cyntaf i arddel safbwyntiau sosialaidd yn y Gymraeg.[18] Meddai Jim Griffiths amdano:

‘Yr oedd i’w ddyfodiad ef arwyddocád arbennig i ni ieuenctid Deheudir Cymru. Yr oedd ef yn ddolen yn cydio’r hen a’r newydd… Silyn oedd y ddolen. Pregethai Dduw a Datblygiad. Yr oedd yn weinidog ac yn Sosialydd… Efe oedd ein hysbrydoliaeth, a’n cyfianwhad hefyd… Yr oedd ef yn cydio De Cymru Evan Roberts wrth Dde Cymru Keir Hardie.’[10]

Pwyswyd arno i sefyll fel aelod seneddol, ond gwrthododd.[10] Bu'n llai gweithgar yng ngwleidyddol ar ôl y Rhyfel, ac yn ddiweddarach yn ei fywyd mynegodd gefnogaeth at ymreolaeth,[11] er nad oedd yn gysylltiedig â sefydlu'r Blaid Genedlaethol.

Arall

[golygu | golygu cod]

Digwyddodd ddau gyd-ddigwyddiad diddorol ond hanfodol ddibwys yn ystod bywyd Silyn sy'n ei gysylltu mewn ffordd fechan â rhai o ddigwyddiadau haneysddol mawr yr 20g. Digwyddodd y cyntaf yn ystod y 1900au pan gyfnewidiodd ychydig eiriau â gwr a arferai mynychu Ystafell Ddarllen yr Amgueddfa Brydeinig a siaradai Saesneg ag acen gref; er na ddysgodd enw'r gŵr, haerai Silyn yn ddiweddarach yn seiliedig ar ei ymddangosiad bod yn rhaid mai Vladimir Lenin ydoedd. Disgrifir y digwyddiad yng nghofiant David Thomas i Silyn.[19] Roedd Lenin yn Llundain ar y pryd ac mae'n hysbys iddo fynychu'r Ystafell Ddarllen yn reolaidd, felly byddai cyfarfod rhyngddynt yn berffaith bosib; fodd bynnag unwaith yn unig ddigwyddodd hyn ac nid oes prawf pendant mai Lenin oedd y gŵr cyfarfu Silyn ag ef. Ni thrafodwyd dim byd o sylwedd ganddynt ac ymddengys mai gorddweud llwyr yw honiadau mewn rhai ffynhonellau diweddarach[20][12] eu bod yn gyfeillion.

Digwyddodd yr ail gyd-ddigwyddiad tra'r oedd yn dychwelyd o'i daith i'r Unol Daleithiau yn 1912; hwyliodd y llong roedd Silyn arni drwy ran ogleddol o Gefnfor yr Iwerydd ychydig oriau'n unig cyn i'r RMS Titanic daro mynydd iâ yn yr un man tra'n hwylio i'r cyfeiriad arall. Meddai Silyn yn ddiweddarach na welasai iâ y prynhawn hwnnw, er ei bod hi'n oer iawn.[21]

Llyfryddiaeth

[golygu | golygu cod]
Comin Wikimedia
Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:

Gweithiau Llenyddol

[golygu | golygu cod]

Barddoniaeth

[golygu | golygu cod]
  • (gyda W.J. Gruffydd), Telynegion (1900)
  • Trystan ac Esyllt a Chaniadau Eraill (1904)
  • Cofarwydd (1930). Detholiad fach o'i gerddi a gyhoeddwyd wedi ei farwolaeth.

Nofelau

[golygu | golygu cod]

Lluniodd Silyn ei nofelau tra'r oedd yn golygu Y Glorian a'u cyhoeddi yno rhwng 1905 a 1909. Cyhoeddwyd dwy ohonynt yn ddiweddarach ar ffurf cyfrolau.

Drama

[golygu | golygu cod]
  • Gwyntoedd Croesion (1924). Cyfieithiad o Cross Currents J. O. Francis.

Ysgrifennu Gwleidyddol

[golygu | golygu cod]
  • Y Blaid Lafur Anibynnol: ei hanes a'i hamcan (1908)

Ffynonellau

[golygu | golygu cod]
  • Thomas, David (1956). Silyn: Robert Silyn Roberts, 1871-1930. Gwasg y Brython.

Gweler hefyd

[golygu | golygu cod]

Cyfeiriadau

[golygu | golygu cod]
  1. 1 2 3 4 5 6 7 8 "ROBERTS, ROBERT (SILYN) ('Rhosyr'; 1871 - 1930), bardd, pregethwr, diwygiwr cymdeithasol, ac athro". Y Bywgraffiadur Cymreig. Llyfrgell Genedlaethol Cymru.
  2. 1 2 3 Thomas 1956 t1
  3. ↑ Thomas 1956 t2
  4. ↑ Thomas 1956 t3-4
  5. 1 2 Thomas 1956 tt.5-6
  6. ↑ Thomas 1956 tt.7-8
  7. ↑ Chapman, T. Robin (1993) W. J Gruffydd (Dawn Dweud) Caerdydd: Gwasg Prifysgol Cymru, t. 14
  8. 1 2 Llwyd, Alan (2017) Byd Gwynn: Cofiant T. Gwynn Jones, Cyhoeddiadau Barddas t. 140.
  9. 1 2 T. H. D. (1930) 'Silyn', Welsh Outlook, 17-11, t.291
  10. 1 2 3 4 5 6 7 Angharad Tomos (2019), Undod.cymru, "Dyddiau Cynnar Silyn."
  11. 1 2 3 4 5 6 7 8 9 10 11 Angharad Tomos (2019), Undod.cymru, "Ail Hanner Bywyd Silyn."
  12. 1 2 From Llanllyfin to Lewisham and a meeting with Lenin, the life of Silyn Roberts, a Welsh quarryman turned poet and presbyterian minister Ladywell Live. Adalwyd 27 Ebrill 2026
  13. ↑ "Mary Silyn, Syniad am Stori". Prifysgol Cymru. Cyrchwyd 21 Awst 2025.
  14. ↑ Canrif o Brifwyl: 1902, BBC Cymru, Adalwyd 27 Ebrill 2026.
  15. ↑ Thomas 1956 tt.112
  16. ↑ R. Silyn Roberts (2024) Llio Plas y Nos, Melin Bapur (Rhagymadrodd)
  17. ↑ Emma Towner (2026) Llyfrgell Genedlaethol Cymru "Mary Silyn Roberts". Adalwyd 14-8-2026.
  18. ↑ D. Ben Rees (2025) Cyd-ddyheu a'i Cododd Hi: Hanes y Blaid Lafur yng Nhgymru, Melin Bapur.
  19. ↑ Thomas 1956 tt.146
  20. ↑ Cofio'r 'dynamo o ddynes', Mary Silyn, BBC Cymru. Adalwyd 27 Ebrill 2026.
  21. ↑ Thomas 1956 tt.101
  22. ↑ Roberts, Robert Silyn (1945). Llio Plas y Nos . Dinbych: Thomas Gee.
  23. ↑ Roberts, R Silyn (1925). Bugail Geifr Lorraine . Wrecsam: Hughes a'i Fab.
Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=R._Silyn_Roberts&oldid=15556211"