Sosialaeth

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Ideolegau Gwleidyddol
Anarchiaeth
Ceidwadaeth
Cenedlaetholdeb
Comiwnyddiaeth
Cymunedoliaeth
Democratiaeth Gristnogol
Democratiaeth gymdeithasol
Ffasgiaeth
Ffeministiaeth
Gwleidyddiaeth werdd
Islamiaeth
Natsïaeth
Rhyddewyllysiaeth
Rhyddfrydiaeth
Sosialaeth
Karl Marx

Sosialaeth yw'r enw a roddir i gasgliad o ideolegau sy'n ffafrio cyfundrefn sosio-economaidd lle mae eiddo a dosbarthiad cyfoeth yn cael eu rheoli gan gymdeithas.[1]

Gellir olrhain gwreiddyn y mudiad sosialaeth modern yn bennaf at fudiad dosbarth gweithiol y 19g. Yn y cyfnod hwn, defnyddiwyd y term "sosialaeth" yn gyntaf pan yn cyfeirio at feirniaid cymdeithasol Ewropeaidd oedd yn collfarnu cyfalafiaeth ac eiddo preifat. Un fu'n rhannol gyfrifol am sefydlu a diffinio'r mudiad sosialaeth modern oedd Karl Marx. Credai ef y dylid diddymu arian, marchnadoedd, cyfalaf, a llafur fel cynwydd.

Yn nhreigl amser, rhannodd y mudiad yn garfannau gwahanol. Erbyn heddiw ceir pleidiau sosialaidd cymdeithasol - diwygwyr megis y Blaid Lafur sydd yn cefnogi gwladwriaethau les a rheoli cyfalafiaeth; comiwnyddion chwyldroadol megis y Bolsiefigiaid sydd yn cefnogi "Unbennaeth y Proletariat"; ac anarchwyr gwrth-wladwriaethol. Yn aml cymysgir egwyddorion sosialaidd â syniadau gwleidyddol gwahanol, megis cenedlaetholdeb fel wna Plaid Cymru.

Geirdarddiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Y Cymro a sosialydd cynnar Robert Owen defnyddiodd, am y tro gyntaf yn Saesneg, y termau socialist (yn 1827) a socialism (yn 1837). Roedd hyn yn seiliedig ar y derm Ffrengig socialisme, hawliau'r diwygiwr Pierre Leroux a'r cyhoeddwr Saint-Simonian 'ill dau y clod am fathu'r derm honno. Cymdeithasiaeth oedd y derm ffafriodd R. J. Derfel, ond "sosialaeth" daeth yn fwy boblogaidd.[2][3]

Ffynonellau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "Socialism." Encyclopædia Britannica. 2006. Encyclopædia Britannica ar-lein.
  2. Socialism, Online Etymology Dictionary
  3. Sosialaeth, 'Gwyddoniadur Cymru', tud. 862; Gwasg Prifysgol Cymru; 2008.