Owen Morgan Edwards

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Owen Morgan Edwards
O.M.Edwards 01b.JPG
Ganwyd 26 Rhagfyr 1858 Edit this on Wikidata
Llanuwchllyn Edit this on Wikidata
Bu farw 15 Mai 1920 Edit this on Wikidata (61 oed)
Llanuwchllyn Edit this on Wikidata
Cenedl Baner Cymru Cymru
Alma mater
Galwedigaeth hanesydd Edit this on Wikidata
Swydd Aelod o 26ain Senedd y Deyrnas Unedig Edit this on Wikidata
Plaid Wleidyddol Plaid Ryddfrydol Edit this on Wikidata
Plant Ifan ab Owen Edwards Edit this on Wikidata

Arolygwr ysgolion, llenor a chyhoeddwr cylchgronnau i oedolion ac i blant oedd Owen Morgan Edwards (26 Rhagfyr 185815 Mai 1920).

Bywgraffiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Ganwyd Edwards ar 26 Rhagfyr 1858 yng Nghoed-y-pry, Llanuwchllyn,[1] yn fab i Owen Edwards, ffermwr, ac Elizabeth.[2] Cafodd ei addysg yn ysgol y plwyf cyn mynychu Ysgol Ramadeg y Bala, ac yna Coleg Prifysgol Cymru Aberystwyth. Oddi yno aeth i Glasgow am gyfnod ac yna i Goleg Balliol, Rhydychen lle roedd yn un o sefydlwyr Cymdeithas Dafydd ap Gwilym. Graddiodd gyda gradd dosbarth cyntaf mewn Hanes Modern.

Cafodd yrfa hir fel golygydd cylchgronau. Dechreuodd fel cyd-olygydd Cymru Fydd (18891891), cylchgrawn y mudiad gwleidyddol o'r un enw (gweler Cymru Fydd). Yn 1891 dechreuodd olygu a chyhoeddi y cylchgrawn Cymru (1891–1920) yn fisol, a adwaenir yn aml fel y "Cymru Coch", oherwydd lliw y clawr. Yn yr un flwyddyn dechreuodd gyhoeddi y cylchgrawn misol i blant Cymru'r Plant; ar ei anterth yn 1900 roedd hwn yn gwerthu tua 40,000 o gopïau y mis, sy'n ei wneud y cyhoeddiad mwyaf poblogaidd erioed yn hanes Cymru.

Roedd yn aelod o'r Blaid Ryddfrydol a daeth yn Aelod Seneddol dros Feirionnydd ym 1899, yn dilyn marwolaeth Thomas Edward Ellis ym mis Ebrill 1899. Ni fwynhaodd fywyd y senedd ac felly ni ymgeisiodd i gael ei ail-ethol ym 1900.

Yn 1907 dewiswyd ef yn brif arolygydd ysgolion Cymru. Ynghyd a'r gwaith hwnnw roedd yn ymroddedig i greu yn ei gyd-Gymry falchter yn eu hanes, ei hiaith a'u diwylliant, ac i'r perwyl hyn fe ysgrifennodd nifer o lyfrau Cymraeg wedi eu hysgrifennu mewn arddull a oedd yn apelio at y darllenydd cyffredin.

Golygodd a chyhoeddodd ddwy gyfres bwysig o glasuron rhyddiaith a barddoniaeth Cymraeg, sef Cyfres y Fil (37 cyfrol) a Llyfrau ab Owen. Cyhoeddodd yn ogystal Cyfres Clasuron Cymru. Cafodd y llyfrau bach deniadol, rhad a safonol hyn ddylanwad mawr ar feddylfryd y Cymry.

Gwnaethpwyd yn Farchog ym 1916 a gwobrwywyd gyda gradd anrhydedd o Brifysgol Cymru ym 1918. Bu farw ei wraig ym 1919, a bu farw yntau yn Llanuwchllyn ym 1920. Aeth ei fab, Ifan ab Owen Edwards ymlaen i sefydlu Urdd Gobaith Cymru. Enwyd Ysgol O M Edwards yn Llanuwchllyn ar ei ôl er mwyn ei anrhydeddu.

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Cerfluniau O. M. Edwards a'i fab Ifan ab Owen Edwards yn Llanuwchllyn ger Y Bala, Gwynedd

Llyfrau O. M. Edwards[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Trem ar Hanes Cymru (1893)
  • Celtic Britain (1893)
  • Clych Adgof (1906)
  • O'r Bala i Geneva (1889)
  • Ystraeon o Hanes Cymru (1894)
  • Hanes Cymru (1895, 1899)
  • Cartrefi Cymru (1896)
  • Tro yn Llydaw (d.d. tua 1900)
  • Wales (1901, yn y gfyres Stories of the Nations)
  • A Short History of Wales (1906)
  • Llyfr Del (1906). I blant.
  • Tro trwy'r Gogledd (1907)
  • Tro i'r De (1907)
  • Hwiangerddi (1911). I blant.
  • Llyfr Nest (1913). I blant.

Astudiaethau[golygu | golygu cod y dudalen]

  • W.J. Gruffydd, Owen Morgan Edwards, Cyfrol 1, 1858-1883 (Aberystwyth, 1937). Yr unig gyfrol a gyhoeddwyd.
  • Gwilym Arthur Jones, Bywyd a Gwaith Owen Morgan Edwards (1958)
  • R.M. Jones, Llenyddiaeth Gymraeg, 1902–1936 (1987). Pennod 7 ac 8 ar lyfrau O. M. Edwards a'u dylanwad.
  • Hazel Walford Davies, Syr O.M. Edwards, 1858–1920 (Caerdydd, 1988)

Teulu[golygu | golygu cod y dudalen]

Coed-y-pry, Llanuwchllyn oedd cartref O.M. Edwards a'i deulu yn 1871, roedd ei dad yn ffermwr 17 acer ar y pryd.[2] Yn ystod cyfrifiad 1881 roedd yn lletywr yn Meyrick House, Dolgellau, rhestrwyd ei alwedigaeth fel Minister Calvinistic Methodist Body.[3] Erbyn 1891, roedd yn byw adref gyda'i rieni unwaith eto yng Nghoedypry, rhestrwyd ei alwedigaeth fel athro hanes. Roedd ei frodyr, Thomas (melinydd), Edward (myfyriwr athroniaeth) a John M. (myfyriwr diwinyddiaeth) hefyd yn byw gyda hwy.[4] Priododd Ellen Elizabeth Davies yn fuan ar ôl hynny.[5] Roedd Edwards yn byw ym Mryn-yr-aber, Llanuwchllyn yn ystod cyfrifiad 1901, gyda'i wraig, ei fab Evan ab Owen a'i ferch, Haf. Roedd dwy forwyn hefyd yn byw gyda'r teulu. Rhestrwyd ei alwedigaeth fel Fellow of College & Lecturer.[6]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Richard Aldrich, Peter Gordon (1989). Dictionary of British Educationists. Routledge. ISBN 9780713001778URL
  2. 2.0 2.1 Cyfrifiad 1871, Coedypry, Llanuchwllyn. RG 10/5685
  3. Cyfrifiad 1881, Meyrick House, Meyrick Street, Dolgellau. RG 11/5546
  4. Cyfrifiad 1891, Coedypry, Llanuchwllyn. RG 12/4639
  5. Mynegai Cofrestr Priodasau Lloegr a Cymru: Owen Morgan Edwards & Ellen Elizabeth Davies; chwarter cofrestr: Ebrill–Mehefin 1891; Ardal cofrestru: Bala; Cyfrol: 11b; Tudalen; 597.
  6. Cyfrifiad 1901, Glanaber, Llanuchwllyn. RG 13/1520

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]

Senedd y Deyrnas Unedig
Rhagflaenydd:
Thomas Edward Ellis
Aelod Seneddol dros Feirionnydd
18991900
Olynydd:
Osmond Williams