Grugiar goch

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Grugiar goch
Lagopus lagopus scotica
2014-04-21 Lagopus lagopus scotica, Hawsen Burn 1.jpg
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Animalia
Ffylwm: Chordata
Dosbarth: Aves
Urdd: Galliformes
Teulu: Phasianidae
Is-deulu: Tetraoninae
Genws: Lagopus
Rhywogaeth: Lagopus lagopus scotica
Enw deuenwol
Lagopus lagopus scotica

Aderyn ac isrywogaeth o adar yw Grugiar goch (sy'n enw benywaidd; enw lluosog: grugieir cochion) a adnabyddir hefyd gyda'i enw gwyddonol Lagopus lagopus scotica; yr enw Saesneg arno yw Red grouse. Mae'n perthyn i deulu'r Ffesantod (Lladin: Phasianidae) sydd yn urdd y Galliformes.[1] Ystyrir y Grugiar goch yn isrywogaeth o'r Grugiar (Lagopus lagopus) gan lawer, ond yn rhywogaeth lawn gan eraill, gyda'r enw deuol Lagopus scotica. Caiff ei magu er mwyn ei hela.

Dyma aderyn sydd i'w gael yng ngwledydd Prydain ac mae i'w ganfod yng Nghymru.

Geirdarddiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Talfyrir yr enw Lladin yn aml yn L. lagopus scotica, sef enw'r rhywogaeth.[2] Daw'r gair Lagopus o'r Hen Roeg lagos (λαγος), sef "ysgyfarnog", + pous (πους), "troed". gan gyfeirio at draed pluog y genws hwn, a scoticus sef "o'r Alban".[3]

Ymhlith yr hen enwau Cymraeg arni y mae: Iâr y mynydd (ardal Aberdaron), Ceiliog y mynydd, Iâr goch (Morgannwg), Grugiar goch, Cochiad coch, y Grugiâr, Rhosiâr y grug (Nantgarw), Coch y graig (Nantgarw) a Cheiliog mynydd (Dinorwig).

Dosbarthiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r Grugiar goch yn frodorol o Ynysoedd Prydain (mae lle ddadlau mai dyma unig rhywogaeth o adar sydd yn endemig i ynysoedd Prydain [angen ffynhonnell]; datblygodd ar wahân i is-rywogaethau eraill o Rygieir a geir yn rhannau gogleddol o Ewrasia a Gogledd America.

Mae i'w gael yn y rhan fwayaf o'r Alban gan gynnwys Ynysoedd Erch (Orkney), Ynysoedd Shetland a'r rhan fwyaf o Ynysoedd Allanol Heledd. Nid ydynt i'w cael yn yr iseldiroedd o gwmpas Fife, fodd bynnag.

Yng Nghymru, ceir poblogaeth dda ohonynt yma ac acw, ond nid ydynt ar gynnydd. Eu cadarnleoedd yw Eryri, Bannau Brycheiniog a'r Elenydd. Dywedir i rai o Dde Cymru groesi Môr Hafren i Exmoor.

Cynefin[golygu | golygu cod y dudalen]

Crynhoa Atlas Adar Gogledd Cymru Brenchley et al gynefin y grugiar goch fel mynydd, rhostir, gorgors a glaswelltir asidig yr ucheldir. Noda mai’r adar nodweddiadol sydd yn cyd-nythu â hi ar rostir a glaswelltir asidig ucheldir y Gogledd yw’r Gylfinir, yr Ehedydd, Tinwen y Garn a chorhedydd y Waun. Adar mwy lleol neu brin yn y cynefin hwn yw’r Bod Tinwen, y Cudyll Bach, y Dylluan Glustiog, y Grugiar Ddu, Pibydd y Mawn, y Cwtiad Aur, Mwyalchen y Mynydd, Crec yr Eithin a Llinos y Mynydd.

Nodweddir rhostir sych asidig gan lystyfiant megis grug Calluna gyda Grug y Mel, Llus, Brigwellt Main ac eithin. Fe'i ceir ym mhobman ar ein hucheldiroedd, ac mae'n arbennig o gyffredin ar y Berwyn. Yr unig eithriad yw ardal y Migneint, sydd gan fwyaf yn wlyb. Ceir rhostir gwlyb yn aml yn gymysg a gorgors, a'r prif blanhigion yw'r Grug Deilgroes a Chlwbfrwynen y Mawn. Ar yr ucheldiroedd yn y gorllewin a'r de y ceir hwn yn bennaf, yn enwedig ar y Rhinogydd a'r Migneint. Ar rostir sych a gwlyb fel ei gilydd, mae'r Ilwyni bychain yn gymysg a glaswellt a hesg, yn dibynnu ar y sefyllfa leol a'r dull rheoli. Ceir ychwaneg o fanylder ar gynefin y grugiar goch ar dudalen 51 o Atlas Adar Nythu Gogledd Cymru[4].

Teulu[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r grugiar goch yn perthyn i deulu'r Ffesantod (Lladin: Phasianidae). Dyma aelodau eraill y teulu:

Rhestr Wicidata:


rhywogaeth enw tacson delwedd
Ceiliog coedwig coch Gallus gallus
Red Junglefowl (male) - Thailand.jpg
Ceiliog coedwig gwyrdd Gallus varius
Stavenn Gallus varius 0.jpg
Ceiliog coedwig llwyd Gallus sonneratii
Gallus sonneratii (Bandipur).jpg
Ffesant Amherst Chrysolophus amherstiae
Chrysolophus amherstiae 18092009.jpg
Ffesant euraid Chrysolophus pictus
Golden Pheasant, Tangjiahe Nature Reserve, Sichuan.jpg
Ffesant Sclater Lophophorus sclateri
Lophophorus sclateri.jpg
Ffesant Tsiena Lophophorus lhuysii
Lvwhzh.jpg
Gallus lafayetii Gallus lafayetii
Flickr - Rainbirder - Ceylon Junglefowl (Gallus lafayetii) Male.jpg
Petrisen Barbari Alectoris barbara
Alectoris barbara Tenerife.jpg
Petrisen fynydd Arborophila torqueola
Arborophila torqueola torqueola male 1838.jpg
Petrisen fynydd Rickett Arborophila gingica
Arborophila-gingica.jpg
Petrisen fynydd yddfwen Arborophila crudigularis
Taiwan partridge (Arborophila crudigularis).jpg
Petrisen goed dorwinau Arborophila javanica
Chestnut-bellied Partridge RWD2.jpg
Petrisen goed frongoch Arborophila hyperythra
BambusicolaErythrophrysKeulemans.jpg
Petrisen goesgoch Arabia Alectoris melanocephala
Alectoris melanocephala 2.jpg
Petrisen graig Alectoris graeca
Steinhuhn Alectoris graeca.jpg
Petrisen graig Philby Alectoris philbyi
Philby-Steinhuhn.jpg
Petrisen siwcar Alectoris chukar
Alectoris-chukar-001.jpg
Petrisen Udzungwa Xenoperdix udzungwensis
Diwedd y rhestr a gynhyrchwyd yn otomatig o Wicidata.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Gwefan Cymdeithas Edward Llwyd; adalwyd 30 Medi 2016.
  2. Gwefan Avibase; adalwyd 3 Hydref 2016.
  3. Jobling, James A (2010). The Helm Dictionary of Scientific Bird Names. London: Christopher Helm. pp. 217, 351. ISBN 978-1-4081-2501-4. 
  4. Brenchley et al
Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i: