Charles Edward Breese

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Roedd yr Uwchgapten Charles Edward Breese (26 Mawrth 186715 Awst 1932) yn gyfreithiwr, yn hynafiaethydd ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Sir Gaernarfon o 1918 i 1922[1]

Cefndir[golygu | golygu cod y dudalen]

Ganwyd Breese ym Mhorthmadog yn fab i'r hynafiaethydd Edward Breese a Margaret Jane Williams ei wraig.

Bu ei ewyrth David Williams, Castell Deudraeth a'i gefnder Osmond Williams yn Aelodau Seneddol Rhyddfrydol Sir Feirionydd a bu ei dad yn drefnydd y Rhyddfrydwyr ym Meirion a Chaernarfon.

Ar 1 Chwefror, 1894 priododd Janet, merch y Parchedig Paul Methuen Stedman;[2] bu iddynt un ferch.

Gyrfa[golygu | golygu cod y dudalen]

Cymhwysodd Breese yn gyfreithiwr ym 1889 ac, fel Lloyd George, aeth i weithio fel cyfreithiwr yng nghwmni ei dad Breese, Jones a Casson ym Mhorthmadog, newidiwyd enw’r cwmni i Charles Breese & Co.

Gwasanaethodd Breese fel Capten ar Gorfflu o Wirfoddolwyr cyn y Rhyfel Byd Cyntaf pan dorrodd y rhyfel galwyd ar y gwirfoddolwyr i wasanaethu yn y theatr Ewropeaidd; cafodd ei ddyrchafu yn uwchgapten.

Hynafiaethau[golygu | golygu cod y dudalen]

Fel ei dad, roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn hynafiaethau, archaeoleg a herodraeth. Yr oedd yn gadeirydd pwyllgor gwaith Cymdeithas Hynafiaethau Cymru ac roedd yn un o'i is-lywyddion ym 1930. Ym 1908 fe fu Breese a'r Athro Anwyl o Brifysgol Aberystwyth yn gyfrifol am ganfod olion Rhufeinig o gryn ddiddordeb ar dir y Glaslyn Porthmadog.[3]

Roedd Breese hefyd yn Saer Rydd brwdfrydig a wasanaethodd fel ysgrifennydd cyfrinfa Gogledd Cymru o'r urdd.[4]

Gyrfa wleidyddol[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu tri dyn yn ceisio am enwebiad y Blaid Ryddfrydol yn Sir Gaernarfon ar gyfer etholiad 1918 Breese, Ellis William Davies, cyn AS Eifion (etholaeth a chafodd ei ddiddymu ar gyfer yr etholiad) a Robert Thomas Jones arweinydd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Dewiswyd Breese fel yr ymgeisydd ond pan alwyd yr etholiad safodd y tri; Breese fel Rhyddfrydwr swyddogol gyda thocyn y glymblaid, Davies fel Rhyddfrydwr Annibynnol a Jones fel Llafur Annibynnol etholwyd Breese yn weddol gyffyrddus.[5]

Etholiad cyffredinol 1918

Nifer yr etholwyr 36,460

Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol Charles Edward Breese 10,488 44.5
Llafur Annibynol Robert Thomas Jones 8,145 34.6
Rhyddfrydwr Annibynol Ellis William Davies 4,937 20.9
Mwyafrif 2,343 9.9
Y nifer a bleidleisiodd 64.6
Rhyddfrydol yn cadw Gogwydd

Ym 1921 cafodd Breese ei benodi gan y Gweinidog Pensiynau, Ian Macpherson, i wasanaethu ar y Pwyllgor Ymgynghorol ar Bensiynau i benderfynu ar y dyfarniadau terfynol oedd i'w derbyn gan ymgeiswyr oedd yn ceisio tal dan Ddeddf Pensiynau Rhyfel, 1921. Ym 1922 fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i HAL Fisher Llywydd y Bwrdd Addysg.

Yn etholiad cyffredinol 1922 safodd Breese yn Sir Gaernarfon fel Rhyddfrydwr Cenedlaethol. Oherwydd cytundeb rhwng y Rhyddfrydwyr Cenedlaethol a'r Ceidwadwyr doedd dim ymgeisydd Torïaidd, ond fe safodd R T Jones eto fel ymgeisydd y Blaid Lafur gan gipio'r sedd oddi wrth Breese. Ni safodd ar gyfer y Senedd eto.

Bu Breese yn gwasanaethu ar Gyngor Sir Gaernarfon ac fe'i gwnaed yn Henadur y sir. Yr oedd hefyd yn gwasanaethu fel ysgrifennydd Cyngor Rhyddfrydol Cenedlaethol Cymru.

Marwolaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu farw Breese yn sydyn o drawiad ar y galon wrth hela grugieir ar fynydd yr Arenig Fawr ger y Bala[6] a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Penrhyndeudraeth[7].

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Breese , Edward (1835 - 1881) Y Bywgraffiadur arlein (adran am y fab yn erthygl y tad)[1] adalwyd 20 Ebrill 2015
  2. Portmadoc - Carnarvon and Denbigh Herald 27 Ebrill 1894 [2] adalwyd 20 Ebrill 2015
  3. Roman Remains Found Cardiff Times 21 Mawrth 1908 [3] adalwyd 20 Ebrill 2015
  4. Freemasonry Carnarvon and Denbigh Herald 9 Awst 1907 [4] adalwyd 20 Ebrill 2015
  5. James, Arnold J a Thomas, John E. Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979 Gwasg Gomer 1981 ISBN 0 85088 684 8
  6. The Times, 17 Awst 1932 t12
  7. Cofrestr Claddu Eglwys Penrhyndeudraeth: blwyddyn 1932; tudalen 2; cofnod 1615. (Dan ofal Gwasanaeth Archifau Gwynedd)
Senedd y Deyrnas Unedig
Rhagflaenydd:
etholaeth newydd
Aelod Seneddol Sir Gaernarfon
19181922
Olynydd:
Robert Thomas Jones