Charles Edward Breese

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Charles Edward Breese
Ganwyd 1867 Edit this on Wikidata
Porthmadog Edit this on Wikidata
Bu farw 15 Awst 1932 Edit this on Wikidata
Cenedl Baner Cymru Cymru
Galwedigaeth gwleidydd Edit this on Wikidata
Plaid Wleidyddol Plaid Ryddfrydol Edit this on Wikidata

Roedd yr Uwchgapten Charles Edward Breese (26 Mawrth 186715 Awst 1932) yn gyfreithiwr, yn hynafiaethydd ac yn wleidydd Rhyddfrydol Cymreig a wasanaethodd fel Aelod Seneddol etholaeth Sir Gaernarfon o 1918 i 1922[1]

Cefndir[golygu | golygu cod y dudalen]

Ganwyd Breese ym Mhorthmadog yn fab i'r hynafiaethydd Edward Breese a Margaret Jane Williams ei wraig.

Bu ei ewyrth David Williams, Castell Deudraeth a'i gefnder Osmond Williams yn Aelodau Seneddol Rhyddfrydol Sir Feirionydd a bu ei dad yn drefnydd y Rhyddfrydwyr ym Meirion a Chaernarfon.

Ar 1 Chwefror, 1894 priododd Janet, merch y Parchedig Paul Methuen Stedman;[2] bu iddynt un ferch.

Gyrfa[golygu | golygu cod y dudalen]

Cymhwysodd Breese yn gyfreithiwr ym 1889 ac, fel Lloyd George, aeth i weithio fel cyfreithiwr yng nghwmni ei dad Breese, Jones a Casson ym Mhorthmadog, newidiwyd enw’r cwmni i Charles Breese & Co.

Gwasanaethodd Breese fel Capten ar Gorfflu o Wirfoddolwyr cyn y Rhyfel Byd Cyntaf pan dorrodd y rhyfel galwyd ar y gwirfoddolwyr i wasanaethu yn y theatr Ewropeaidd; cafodd ei ddyrchafu yn uwchgapten.

Hynafiaethau[golygu | golygu cod y dudalen]

Fel ei dad, roedd ganddo ddiddordeb mawr mewn hynafiaethau, archaeoleg a herodraeth. Roedd yn gadeirydd pwyllgor gwaith Cymdeithas Hynafiaethau Cymru ac roedd yn un o'i is-lywyddion ym 1930. Ym 1908 fe fu Breese a'r Athro Anwyl o Brifysgol Aberystwyth yn gyfrifol am ganfod olion Rhufeinig o gryn ddiddordeb ar dir y Glaslyn Porthmadog.[3]

Roedd Breese hefyd yn Saer Rydd brwdfrydig a wasanaethodd fel ysgrifennydd cyfrinfa Gogledd Cymru o'r urdd.[4]

Gyrfa wleidyddol[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu tri dyn yn ceisio am enwebiad y Blaid Ryddfrydol yn Sir Gaernarfon ar gyfer etholiad 1918 Breese, Ellis William Davies, cyn AS Eifion (etholaeth a chafodd ei ddiddymu ar gyfer yr etholiad) a Robert Thomas Jones arweinydd Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Dewiswyd Breese fel yr ymgeisydd ond pan alwyd yr etholiad safodd y tri; Breese fel Rhyddfrydwr swyddogol gyda thocyn y glymblaid, Davies fel Rhyddfrydwr Annibynnol a Jones fel Llafur Annibynnol etholwyd Breese yn weddol gyffyrddus.[5]

Etholiad cyffredinol 1918

Nifer yr etholwyr 36,460

Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol Charles Edward Breese 10,488 44.5
Llafur Annibynol Robert Thomas Jones 8,145 34.6
Rhyddfrydwr Annibynol Ellis William Davies 4,937 20.9
Mwyafrif 2,343 9.9
Y nifer a bleidleisiodd 64.6
Rhyddfrydol yn cadw Gogwydd

Ym 1921 cafodd Breese ei benodi gan y Gweinidog Pensiynau, Ian Macpherson, i wasanaethu ar y Pwyllgor Ymgynghorol ar Bensiynau i benderfynu ar y dyfarniadau terfynol oedd i'w derbyn gan ymgeiswyr oedd yn ceisio tal dan Ddeddf Pensiynau Rhyfel, 1921. Ym 1922 fe'i penodwyd yn Ysgrifennydd Seneddol Preifat i HAL Fisher Llywydd y Bwrdd Addysg.

Yn etholiad cyffredinol 1922 safodd Breese yn Sir Gaernarfon fel Rhyddfrydwr Cenedlaethol. Oherwydd cytundeb rhwng y Rhyddfrydwyr Cenedlaethol a'r Ceidwadwyr doedd dim ymgeisydd Torïaidd, ond fe safodd R T Jones eto fel ymgeisydd y Blaid Lafur gan gipio'r sedd oddi wrth Breese. Ni safodd ar gyfer y Senedd eto.

Bu Breese yn gwasanaethu ar Gyngor Sir Gaernarfon ac fe'i gwnaed yn Henadur y sir. Roedd hefyd yn gwasanaethu fel ysgrifennydd Cyngor Rhyddfrydol Cenedlaethol Cymru.

Marwolaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu farw Breese yn sydyn o drawiad ar y galon wrth hela grugieir ar fynydd yr Arenig Fawr ger y Bala[6] a chladdwyd ei weddillion ym mynwent Penrhyndeudraeth[7].

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Breese , Edward (1835 - 1881) Y Bywgraffiadur arlein (adran am y fab yn erthygl y tad)[1] adalwyd 20 Ebrill 2015
  2. Portmadoc - Carnarvon and Denbigh Herald 27 Ebrill 1894 [2] adalwyd 20 Ebrill 2015
  3. Roman Remains Found Cardiff Times 21 Mawrth 1908 [3] adalwyd 20 Ebrill 2015
  4. Freemasonry Carnarvon and Denbigh Herald 9 Awst 1907 [4] adalwyd 20 Ebrill 2015
  5. James, Arnold J a Thomas, John E. Wales at Westminster - A History of the Parliamentry Representation of Wales 1800-1979 Gwasg Gomer 1981 ISBN 0 85088 684 8
  6. The Times, 17 Awst 1932 t12
  7. Cofrestr Claddu Eglwys Penrhyndeudraeth: blwyddyn 1932; tudalen 2; cofnod 1615. (Dan ofal Gwasanaeth Archifau Gwynedd)
Senedd y Deyrnas Unedig
Rhagflaenydd:
etholaeth newydd
Aelod Seneddol Sir Gaernarfon
19181922
Olynydd:
Robert Thomas Jones