Arklow

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Arklow
Arklow town centre - geograph.org.uk - 627799.jpg
Math anheddiad dynol Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC±00:00 Edit this on Wikidata
Gefeilldref/i Châteaudun Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Swydd Wicklow Edit this on Wikidata
Gwlad Gweriniaeth Iwerddon Edit this on Wikidata
Uwch y môr 20 ±1 metr Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 52.7941°N 6.1649°W Edit this on Wikidata

Mae Arklow (Gwyddeleg: An tInbhear Mór) yn dref yn Swydd Wicklow ar arfordir dwyreiniol Iwerddon, tua 80 km i'r de o Ddulyn. Oherwydd ei agosrwydd daearyddol i'r brifddinas, daeth Arklow yn boblogaidd gan gymudwyr yn ystod y 2000au a'r 2010au. Gefeilliwyd Arklow gydag Aberystwyth.

Safle ddaearyddol[golygu | golygu cod y dudalen]

Arklow o'r awyr

Saif Arklow ar aber yr afon Abhóca (Saesneg: Avoca) ffurf Wyddeleg lawn: Abhain Abhóca neu'n hýn, Abhainn Mhór ("afon mawr") neu Abhainn Dé ("afon Duw") sy'n arllwys i'r Môr Celtaidd. Daw'r enw gyfredol ar yr afon "Avoca" neu Abhóca yn y Wyddeleg, o'r tybiaeth mae dyma oedd yr afon Oboka (Greog: Οβοκα),[1] sef yr afon a enwyd 'Daeryddiaeth' Ptolemy', a gredwyd i gydfynd gyda'r afon Avoca (Ovoca). Credir bellach ei bod yn fwy tebygol mai'r afon Liffe yn Nulyn yw'r Oboka.[2]

Mae pont garreg pedair bwa ar bymtheg yn rhychwantu'r afon, gan rannu'r dref yn ardal ddeheuol ac ardal ogleddol a elwir yn Ferrybank.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Amgueddfa Forwrol Arklow

Mae'r enw Saesneg Arklow yn mynd yn ôl i anheddiad o'r Llychlynwyr o'r 9g ac yn dod o'r Hen Norseg, Arnkell-lág. Arnkell oedd enw'r person a lág yw mesur o lain o dir. Gellir ei gyfieithu fel "tir neu dôl Arnkell".[3] Daeth "lág" yn "low" a gwelir mewn enwau llefydd eraill yn yr Iwerddon.

Ystyr yr enw Gwyddeleg, An tInbhear Mór, yw'r "Aber Fawr". Ceir hefyd enw hŷn sef Inbhear Dé ("Aber Dé") a enwir ar ôl enw'r afon sy'n llifo drwy'r dref.

Yn y 12g, ymgartrefodd yr Eingl-Normaniaid yma, a dyfarnwyd y dref a'r castell i'w harweinydd, Theobald Fitz-Walter. Yn 1264, derbyniodd y Urdd y Dominiciaid arwynebedd tir mawr y sefydlodd abaty arno. Gelwir yr ardal yn dal i fod yn Abbeylands. Yn 1285 disodlodd Theobald Fitz-Walter IV y gaer bren gyda chastell carreg.

Yn 1649, cyrhaeddodd Oliver Cromwell a'i fyddin yn Arklow ar y ffordd i Wexford ar ôl cymryd Drogheda. Capitiodd y ddinas heb ymladd, a dinistriwyd y castell gan Cromwell.

Yn ystod Gwrthryfel Gwyddelig 1798, daeth Brwydr Arklow yn un o'r gwrthdaro mwyaf gwaedlyd. Ar 9 Mehefin 1798, ymosododd byddin o wrthryfelwyr Gwyddelig o 10,000 ar Arklow oedd o dan reolaeth Prydain. Roedd y dref wedi cael ei gwagio ac wedi ei hamddiffyn gan oddeutu 1,700 o ddynion o dan Francis Needham. Er gwaethaf y rhagoriaeth niferoedd, ni ddaeth y gwrthryfelwyr i mewn i'r ddinas a dioddef colledion sylweddol. Bu o leiaf 1,000 o farwolaethau, bu farw un o brif arweinydd y gwrthryfelwyr, Michael Murphy, yn yr ymosodiadau. Atgoffir y dioddefwyr gan ddwy gofeb yn y ddinas.

Datblygiad Cyfredol[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae ffyniant economaidd yn Iwerddon wedi galluogi Arklow i gofnodi twf cryf ers y 1990au. Yn anad dim oherwydd anghenion y cymudwyr sy'n gweithio yn Nulyn, mae nifer o ardaloedd preswyl newydd wedi dod i'r amlwg, fel: Coetiroedd ?? neu Knockmore. Ym mis Hydref 2007, agorodd Canolfan Bridgewater yn Ferrybank ganolfan siopa fawr newydd,[4] sydd hefyd yn dod â sinema i Arklow.

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Arklow yn fwyaf adnabyddus am ei hanes morwrol. Dyma oedd prif borthladd pysgodfa wystrys a phenwaig yn Wicklow. Er 1864 adeiladwyd llongau yn iard longau John Tyrell, gan gynnwys "Gipsy Moth III" Francis Chichester (enillydd cyntaf Ras Un person Trawsatlantig yr Observer) a'r "TSV Asgard II" (y llong hyfforddi hwylio Wyddelig). Mae'r iard longau bellach ar gau. Hyd yn oed heddiw, mae'r Amgueddfa Forwrol yn darparu gwybodaeth am y gorffennol hwn.

O 1895 tan yn fuan ar ôl y Rhyfel Byd Cyntaf roedd yn Arklow ffatri arfau rhyfel fawr o'r enw'r Kynoch Munitions Works. Rhwng 1934 a 1999, gwnaeth Arklow Pottery, a gymerwyd drosodd yn ddiweddarach gan Noritake, lestri a serameg addurniadol.[5] Ar ôl iddynt ddirywio, agorwyd gweithle ar gyfer teils ceramig.

Yn y 1960au, setlwyd ffatri wrtaith gan y cwmni gwladwriaethol genedlaethol, Nítrigin Éireann Teoranta yn Arklow. Wedi'i gyflwyno'n ddiweddarach i fenter ar y cyd gyda 51% o gyfranogiad y wladwriaeth o dan yr enw Irish Fertilizer Industries, bu'n rhaid i'r ffatri gau yn 2002 ar ôl 37 mlynedd o gynhyrchu.[6]

Yn 2003, cyhoeddodd Airtricity fferm wynt alltraeth gyntaf Iwerddon i gael ei hadeiladu 10km oddi ar arfordir Arklow..[7] Cafodd Parc Gwynt Arklow Bank ei urddo’n swyddogol ar 26 Mai 26 2005.[8][9]

Cysylltiadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Arklow ar y llwybr o Ddulyn i'r porthladd fferi Harbwr Rosslare, ond mae'r ffordd genedlaethol N11 bellach yn cael ei osgoi i'r gorllewin gan y dref. ceir hefyd traffordd M11 rhwng Dulyn a Rosslair sy'n cynnwys ffordd osgoi Arklow. Fel sy'n arferol yn Iwerddon, Bus Éireann sy'n ymdrin â chludiant pellter hir i deithwyr yn bennaf.

Agorwyd gorsaf drên Arklow ar 16 Tachwedd 1863.[10] Mae'r dref hefyd wedi'i gysylltu â'r rheilffordd rhwng y brifddinas a Rosslare, a wasanaethir gan Iarnród Éireann. Ar gyfer cludiant lleol mae bws dinas, Bws Tref Arklow yn gweithredu.

Arklow a Chymru[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae gan Arklow berthynas agos â thref a phobl Aberystwyth. Arwyddwyd "Siarter Cyfeillgarwch" rhwng y ddau dref yn 2016.[11] Ystyrir hyn i bob pwrpas yn berthynas gefeilldref rhwng y ddau Cyngor a chymuned lleol.

Ras Yr Her Geltaidd[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd y gefeillio arhwng y ddau dref r sail cydweithio agos wrth drefnu ras rhwyfo bob dwy flynedd yr Ras Rwyfo'r Her Geltaidd ("Celtic Challenge") [12] lle bydd rhwyfwyr o Gymru a'r Iwerddon yn rhwyfo'r 150km (96 milltir) rhwng y ddau dref ar draws y Môr Celtaidd. Cynhaliwyd y rhwyfiad gyntaf yn 1989 fel her i godi arian ar gfyer sganiwr canser i Ysbyty Bronglais yn Aberystwyth gan griw Bad achub RNLI Aberystywth. Yn 1993 penderfynwyd ei gynnal fel her gan wahodd rhwyfwyr eraill o Aberystwyth ac Arklow a thu hwnt.

Pobl adnabyddus y Dref[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Kate Tyrrell (1863-1921), capten a pherchennog llong
  • Ron Delany (* 1935), rhedwr pellter canol a hyrwyddwr Olympaidd
  • Róisín Murphy (* 1973), cerddor a chanwr y ddeuawd Moloko

Gefeilldrefi[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Arklow wedi gefeillio â sawl tref dramor:

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "Ireland" (PDF). Roman Era Names. 1 Mehefin 2018. Cyrchwyd 11 Awst 2018.
  2. "Abhóca/Avoca". Logainm.ie (yn Saesneg). Cyrchwyd 2018-08-11.
  3. Field, John (1980). Place-names of Great Britain and Ireland. Newton Abbot, Devon: David & Charles. p. 25. ISBN 0389201545. OCLC 6964610.
  4. Artikel bei Wicklow People (englisch)
  5. Archifwyd [Date missing], at www.entemp.ie Error: unknown archive URL
  6. Artikel bei Wicklow People (englisch)
  7. Archifwyd [Date missing], at www.airtricity.com Error: unknown archive URL (englisch)
  8. Meldung der Irish Times (englisch)
  9. Archifwyd [Date missing], at www.airtricity.com Error: unknown archive URL (englisch)
  10. "Arklow station" (PDF). Railscot – Irish Railways. Cyrchwyd 8 September 2007.
  11. https://www.aberystwyth.gov.uk/cy/cymuned/gefeilldrefi
  12. https://www.facebook.com/groups/381882361928587/