Tebot

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Teapot 2010 G1.jpg
Data cyffredinol
Mathteaware, pot Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Tebot Gong-Chun (Tsieineeg: 供春壶), un o'r tebotau hynaf y gwyddys amdanynt yn y byd, replica o Gu Jingzhou. Mae'r gwreiddiol yn yr Amgueddfa Palas Beijing
Tebot Siapaneaidd math yokode-kyūsu
Tebot a Fürstenberg, 1999
Tebot ceramig, tua 1980

Mae'r tebot yn llestr silindrog swmpus, anaml hefyd wedi'i wneud o arian, efydd, copr, haearn, llestri cerrig, porslen neu wydr lle gellir paratoi te, ei gadw'n gynnes, ei gludo a'i weini.

Gwahaniaeth rhwng Tebot Te a Phot Coffi[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r tebot yn wahanol i bot coffi mewn tair nodwedd arbennig:

  • Mae tua mor eang ag y mae'n uchel neu hyd yn oed yn ehangach nag y mae'n uchel. Yn y modd hwn, mae'r lliwiau a'r aroglau sy'n dianc o'r dail te wedi'u trwytho ac sy'n tueddu i aros ar y gwaelod yn cael eu dosbarthu'n fwy cyfartal dros y dŵr cyfan na gyda jwg fain.
  • Mae pig y tebot yn llawer dyfnach, yn aml hyd yn oed ar waelod corff y tebot, fel y gellir tywallt y colorants a'r aroglau sydd wedi'u crynhoi yn rhan isaf y tebot i'r llong yfed yn gyntaf. (Mae'r pig ynghlwm wrth ben y pot coffi fel nad yw unrhyw dir coffi yn mynd i mewn i'r cwpan.)
  • Mae dyfais fel arfer yn cael ei chynnwys i ddal y dail te wedi'u bragu yn ôl wrth arllwys. Gall y rhain fod yn dyllau gogr yn y trawsnewidiad o'r corff can i'r pig neu fewnosodiad hidlydd conigol sydd wedi'i hongian yn y can oddi uchod ac yn ymestyn i waelod y can.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Er bod y sôn gyntaf am de yn Tsieina yn y flwyddyn 221 v. Chr. Dyddiedig (Teesteuerbescheid), yn plymio'n benodol ar gyfer potiau te wedi'u gwneud o naws Zǐshā coch rhanbarth De Tsieina i Yixing tan Frenhinllin Ming (1368-1644) ymlaen. Fe wnaeth y ffordd arferol o baratoi te trwy ewynnog te powdr gwyrdd yn uniongyrchol yn y bowlen yfed ildio i fragu'r dail mewn tebot. Yn niwylliant y diweddar Ming a Brenhinllin Qing dilynol Roedd y mwynhad a rennir o de coeth, a baratowyd mewn potiau o ansawdd uchel, yn chwarae rhan ganolog fel symbol o statws cymdeithasol a diwylliant upscale.[1] Gweithiodd ysgolheigion ac uchelwyr yn agos gyda chrochenwyr, caligraffwyr ac artistiaid gweledol i greu llongau a oedd mor unigryw â phosibl.[2]

Cyrraedd Ewrop[golygu | golygu cod y dudalen]

Mewnforiwyd te Tsieineaidd gyntaf i Ewrop gan Cwmni Dwyrain India'r Iseldiroedd ar ddechrau'r 17g. Cofnodwyd tebot gyntaf ym 1620 yn rhestr rhestr masnachwr Portiwgaleg o Macau. Roedd cargo llong a suddodd ym Môr De Tsieina ym 1643 yn cynnwys tua 23,000 o wrthrychau porslen, gan gynnwys 255 tebot. Mae siâp a lliw'r gwrthrychau cerameg yn eu nodi fel porslenfor allforio Tsieineaidd ar gyfer Ewrop. Mae'r tebotau cyntaf a gadwyd yn Ewrop yn dyddio o ddiwedd yr 17g. Mae un o'r delweddau cynharaf hysbys o jwg wedi'i wneud o glai Yixing coch, y mae ei ddeunydd a'i siâp yn amlwg yn siarad am ei ddefnyddio fel tebot, i'w weld ar sawl llun gan Pieter Gerritsz. van Roestraeten (1627-1698).[3] Tua diwedd y 1670au, dechreuodd ceramegwyr Ewropeaidd fel Arij de Milde yn Delft, John a David Elers yn Swydd Stafford, Lloegr, a Johann Friedrich Böttger ym Meissen ar ddechrau'r 18g, wneud tebotau yn seiliedig ar fodelau Tsieineaidd.[4]

Yn yr 17g a'r 18g, datblygodd Lloegr tebot siâp gellyg gyda phig crwm siâp S,[5] a gyflwynwyd gan y Saeson i Foroco ynghyd â the gwyrdd ac y mae ei siâp wedi bod yn fodel ar gyfer diwylliant te yn y gogledd- gorllewin Affrica hyd heddiw mae'r mwyafrif o tebotau.

Fel llong weini, mae tebotau yn naturiol yn ganolbwynt bwrdd ac felly maent yn aml yn flaenllaw yn y dyluniad priodol mewn cyfresi llestri bwrdd. Maent ar gael mewn amrywiaeth eang o liwiau, siapiau a meintiau, yn ffeithiol yn unig ac yn swyddogaethol neu'n ffigurol kitsch gyda'r holl amrywiadau rhyngddynt. Mae tebotau hefyd yn eitemau casglwyr ac yn cael eu harddangos mewn amgueddfeydd perthnasol.

Nodweddion[golygu | golygu cod y dudalen]

Driblo[golygu | golygu cod y dudalen]

Un ffenomen sy'n digwydd gyda rhai tebotau yw driblo lle mae'r llif yn rhedeg i lawr y tu allan i'r pig yn enwedig wrth i'r llif ddechrau neu stopio. Mae gwahanol esboniadau am y ffenomen hon wedi'u cynnig ar wahanol adegau. Gall gwneud wyneb allanol y pig yn fwy hydroffobig, a lleihau radiws crymedd y tu mewn i'r domen fel bod y llif yn llifo'n lân yn gallu osgoi driblo.[6]

Cadw gwres - het tebot[golygu | golygu cod y dudalen]

Er mwyn cadw tebotau yn boeth ar ôl i de gael ei fragu gyntaf, roedd cartrefi cynnar o yn defnyddio gorchudd tebot,[7] neu mwgwd tebot[8] het tebot yn debyg iawn i het, sy'n llithro dros y pot te. Yn aml byddent wedi eu wneud o wlân wedi'i addurno â motiffau les. Mae'r het tebot modern wedi dod yn ôl i ffasiwn gydag atgyfodiad te dail rhydd a golwg retro. Ceir hefyd motiffs Cymraeg a Chymreig gan gynnwys dyluniadau a phatrwm nodweddiadol y garthen Gymreig.[9] neu motiffau cenedlaethol fel y Ddraig Goch.[10]

Tebot yn y Gymraeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Ceir y cyfeiriad gyntaf cofnodedig yn y Gymraeg i'r teclyn o oddeutu 1740 yn Llyfr Meddygwriaeth a Physygwriaeth ir Anafus ar Clwyfus lle ceir, "tywelltwch allan yngwaelod Tea Pot neu ryw Gwppan bach." Erbyn 1759 gwlir "tê Pot" yn llyfr 'Y Prif Ffeddigyiniaeth". Gwelir tebot (gyda b nid p) gyntaf yn Straeon y Pentan gan Daniel Owen yn 1895 gyda'r dyfyniad, "yfed cwrw o bîg y tebot".[8]

  • Tebot oel - defnyddir tebot oel ar gyfer 'oil can' gan chwarelwyr.
  • Swoblen tebot - gelwid Swoblen tebot yng ngorllewin Morgannwg yn gellweirus ar wraig a yfai lawer o de. Daw swoblen o'r Saesneg 'swabble' sef y sŵn a wneir gan hylif wrth ei ysgwyd.[8]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Xiutang Xu, Gu Shan (yn German), 500 Years of Yixing Purple Clay Art, Schanghai: Shanghai lexicographical Publishing House, pp. 100, zitiert nach Chunmei Li (yn German), Crafting Modern China: the Revival of Yixing Pottery. M.A. Thesis, pp. 9, https://openresearch.ocadu.ca/id/eprint/178/1/C%20Li%20MRP.pdf. Adalwyd 2018-01-27
  2. Fei Wu (yn German), Yixing Zisha pottery: Place, cultural identity, and the impacts of modernity. M.A. thesis, pp. 27, https://era.library.ualberta.ca/files/tq57nt96t/Wu_Fei_201504_MA.pdf. Adalwyd 2018-01-26
  3. Shirley Maloney Mueller, "17th Century Chinese Export Teapots: Imagination and Diversity" (yn German), Orientations 36 (7)
  4. John A. Burrisson (yn German), Global clay: Themes in World ceramic traditions, Indiana University Press, pp. 80, ISBN 978-0-253-03189-1
  5. Raoul Verbist: A Teapot of 18th Century. Association of Small Collectors of Antique Silver, 2004.
  6. "How to stop a teapot dribbling". The Telegraph. Cyrchwyd Sep 6, 2020.
  7. http://termau.cymru/#tea%20cosy
  8. 8.0 8.1 8.2  tebot. Geiriadur Prifysgol Cymru. Adalwyd ar 11 Awst 2022.
  9. https://www.etsy.com/uk/listing/1011255677/tea-cosy-welsh-tapestry-carthen-print?gpla=1&gao=1&&utm_source=google&utm_medium=cpc&utm_campaign=shopping_uk_en_gb_d-home_and_living-kitchen_and_dining-drink_and_barware-drinkware-cozies&utm_custom1=_k_Cj0KCQiAys2MBhDOARIsAFf1D1e8uNxyorqFKYlXp3yAmgQzzK8PwGuWc6uKv941BtiLAYkQuFD8b-EaAnegEALw_wcB_k_&utm_content=go_12604174279_122593759329_508814419826_pla-498657395752_c__1011255677engb_472312955&utm_custom2=12604174279&gclid=Cj0KCQiAys2MBhDOARIsAFf1D1e8uNxyorqFKYlXp3yAmgQzzK8PwGuWc6uKv941BtiLAYkQuFD8b-EaAnegEALw_wcB
  10. https://www.welshgifts.co.uk/welsh-dragon-tea-cosy-cymru-wales.ir

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]