Rheilffordd Caerfyrddin–Aberystwyth

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Rheilffordd Caerfyrddin–Aberystwyth
End of gwili railway2017.jpg
Math cwmni cludo nwyddau neu bobl Edit this on Wikidata
Agoriad swyddogol 1860 Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Cymru Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Cymru Cymru
Cyfesurynnau 52.223°N 3.936°W Edit this on Wikidata

Lein gangen y Great Western Railway oedd rheilffordd Caerfyrddin–Aberystwyth a oedd yn cysylltu trefi Caerfyrddin ac Aberystwyth. Roedd hefyd ganddi leiniau cangen i Gastellnewydd Emlyn, Aberaeron, a Llandeilo. Fe agorodd y rheilffordd yn rhannol yn 1867, a chau i deithwyr yn 1965 yn dilyn llifogydd ger Llanilar. Caewyd y lein i nwyddau yn 1973 a chodwyd y cledrau rhwng 1975 ac 1977.

Bellach, mae hefyd yn rheilffordd arfaethedig o orsaf rheilffordd Caerfyrddin i orsaf rheilffordd Aberystwyth, gyda phum gorsaf newydd yn Llanilar, Tregaron, Llanbedr Pont Steffan, a Phencader, gydag amcan bris o rhwng £505 miliwn a £700 miliwn.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Dechreuwyd ar y gwaith o adeiladu’r rheilffordd o Gaerfyrddin i Aberystwyth fesul cam o’' de. Adeiladwyd Rheilffordd De Cymru i'r gorllewin o Abertawe yn 1852. Estynnwyd y cledrau i Hwlffordd gan gyrraedd Caerfyrddin yn 1859.

Yn dilyn syniad y contractwr rheilffyrdd Cymreig enwog, David Davies, o gysylltu trefi Caerfyrddin ac Aberteifi, agorwyd rheilffordd i’r gogledd o Gaerfyrddin i Gynwyl Elfed yn 1860. Dair blynedd ynghynt ym mis Awst 1957, dechreuwyd ar y gwaith o adeiladu twnnel Alltwalis a oedd yn 985 llath o hyd. Erbyn mis Mawrth 1864, roedd y rheilffordd wedi ymestyn i Bencader gan gyrraedd Llandysul dri mis yn ddiweddarach. Yn yr un flwyddyn, cysylltwyd Aberystwyth â Lloegr gan Reilffordd y Cambrian.

Ddegawd ynghynt yn 1854, ffurfiwyd y Manchester and Milford Railway Company er mwyn sefydlu cyswllt rheilffordd rhwng Manceinion ac Aberdaugleddau. Roedd dociau Lerpwl yn prysuro’n arw gyda thagfeydd o longau cludo, felly penderfynwyd cysylltu’r ddau le er mwyn manteisio ar y dociau naturiol a thawel Aberdaugleddau a’i chysylltiadau â gogledd America. Profwyd cynllunio’r rheilffordd yn anodd a chymhleth gyda nifer o gynlluniau’n cael eu trafod a’u gollwng. Roedd tirwedd mynyddog canolbarth Cymru yn ei gwneud hi’n anodd iawn i adeiladau rheilffordd gan fod angen i’r tir fod mor wastad â phosibl.

Gyda’r nod o gysylltu Manceinion ag Aberdaugleddau mewn golwg, ymlwybrodd y lein o Bencader i Lanbedr Pont Steffan yn 1866. Cyflogwyd 700 o ddynion gan y contractwyr David Davies a Frederick Beeston i adeiladu lein y M&M, gan gynnwys adeiladu’r twnnel yn Llanfihangel-ar-Arth/Bryn Teifi. Defnyddiwyd oddeutu 150 o gerbydau a cheffylau ar gyfer y gwaith. Yna, cysylltwyd Llanbedr Pont Steffan ag Aberystwyth ymhen 2 flynedd drwy Dregaron, Ystrad-Fflur, Tŷ'n y Graig a Llanilar gan gyrraedd Aberystwyth erbyn mis Awst 1867.

Yn ei anterth, roedd y rheilffordd yn boblogaidd gyda ffermwyr i gludo anifeiliaid, cynhyrchu llaeth a chaws a chludo pheiriannau fferm. Cludwyd anifeiliaid yn gyflym dros bellteroedd mawr i ateb y galw cynyddol. Roedd enw da i’r martiau prysur yn Llanybydder a Llandysul, a buont yn ffynnu gyda dyfodiad y rheilffyrdd. Galluogodd y rheilffyrdd i bobl deithio o bellter ac i’r anifeiliaid gael eu mewnforio ac allforio i ble bynnag oedd yr angen. Byddai pobl yn cymudo i Aberystwyth neu Gaerfyrddin i siopa. Bu darlithwyr ym Mhrifysgol Cymru, Llanbedr Pont Steffan yn defnyddio’r rheilffordd yn rheolaidd, a denwyd nifer o ysgolheigion o bellter i ddarlithio ar y campws.

Caewyd y rheilffordd fesul darn, gyda cholli’r darn i’r de o Aberystwyth yn gyntaf. Collwyd y gwasanaeth i deithwyr cyn ei amser ym mis Rhagfyr 1964 pan erydiwyd rhan o’r rheilffordd gan lifogydd Afon Ystwyth ger Llanilar. Ni thrwsiwyd y rhan yma, a chyflwynwyd gwasanaethau bws i gysylltu rhan olaf y daith. Gyda’r difrod oherwydd y llifogydd ynghyd â thoriadau Beeching, caewyd y lein gyfan i deithwyr ym 1965, ond parhau wnaeth y gwasanaethau cludiant i’r hufenfa ym Mhont Llanio tan 1970, a’r hufenfeydd yn Felinfach a Chastellnewydd Emlyn yn 1973. Caewyd y lein gyfan yn 1973 a chodwyd y cledrau yn 1975.