Ray Gravell

Ray Gravell
Ganwyd	Raymond William Robert Gravell  12 Medi 1951  Cydweli
Bu farw	31 Hydref 2007  Calp
Man preswyl	Cydweli
Dinasyddiaeth	Cymru
Galwedigaeth	chwaraewr rygbi'r undeb, actor, newyddiadurwr
Chwaraeon
Tîm/au	Y Barbariaid, Tîm rygbi'r undeb cenedlaethol Cymru, Clwb Rygbi Llanelli, Y Llewod Prydeinig a Gwyddelig
Safle	Canolwr
Gwlad chwaraeon	Cymru

Roedd Ray William Robert Gravell (12 Medi 1951 – 31 Hydref 2007), yn chwaraewr rygbi, yn gyflwynydd radio, yn sylwebydd rygbi, ac yn actor. Roedd yn genedlaetholwr pybyr, yn edmygydd mawr o Dafydd Iwan, Carwyn James, ac o Owain Glyndŵr. Cysylltir y dywediad "West is Best" â Ray.

Bywyd cynnar ac addysg

Ganwyd ef ym Mynydd-y-garreg ar bwys Cydweli, Sir Gaerfyrddin, lle cafodd ei addysg gynradd cyn mynd i Ysgol Fodern Porth Tywyn ac wedyn i Ysgol Ramadeg y Bechgyn. Pan oedd yn 14 mlwydd oed, bu farw ei dad Jack drwy hunanladdiad.

Gyrfa

Rygbi

Chwaraeodd ei gêm gyntaf i Glwb Rygbi Llanelli ym 1970, ac roedd yn gapten y tîm o 1980 i 1982. Ei gêm gyntaf dros Gymru oedd yr un yn erbyn Ffrainc ym Mharis ym 1975. Yn ystod ei yrfa, enillodd 23 cap dros Gymru. Roedd yn aelod o dîm Cymru a enillodd y gamp lawn ddwy waith, fel arfer fel canolwr ond weithiau fel asgellwr. Bu ar daith Y Llewod i Dde Affrica ym 1980 gan chwarae yn y pedair gem brawf. Cyhoeddodd ei ymddeoliad o rygbi rhyngwladol ym 1982 a chwaraeodd ei gêm olaf i Lanelli ym 1985. Bu'n Llywydd Clwb Rygbi Llanelli ac wedyn Clwb y Scarlets hyd ei farw.

Actio

Cafodd ran amlwg yn y ffilm Bonner a recordiwyd gan y BBC ar ran S4C, a hefyd yn y ffilm Owain Glyndŵr. Ymddangosodd mewn ffilm deledu y BBC o'r enw Filipina Dreamgirls, a chwaraeodd ran yn ffilm Louis Malle, Damage, yn Rebecca's Daughters ac fel Referee No. 1 yn y ffilm Up and Under. Bu hefyd yn y gyfres Heliwr (1996).

Darlledu

Cyflwynodd raglenni sgwrsio rheolaidd ar BBC Cymru ac ar Radio Cymru. Tan ei farw, roedd yn cyflwyno ei raglen foreol ei hun o'r enw Grav ar Radio Cymru, a ddarlledwyd i orllewin Cymru. Roedd hefyd yn cyd-gyflwyno I'll Show You Mine gyda Frank Hennessy ar Radio Wales. Roedd hefyd tan ei farw yn aelod o dîm sylwebu rygbi Cymraeg y BBC ar gemau y Cynghrair Celtaidd, Cwpan Powergen, a'r Cwpan Heineken.

Bywyd personol

Roedd yn byw ym Mynydd-y-garreg, lle a'r oedd yn agos iawn at ei galon, gyda'i wraig Mari a'u dwy ferch, Gwennan a Manon. Roedd yn byw yn y stryd a enwyd ar ei ôl, sef Heol Ray Gravell.

Clefyd y Siwgr

Roedd Gravell yn dioddef o glefyd y siwgr ers 2000. Cyhoeddwyd ar 18 Ebrill 2007 y byddai'n rhaid iddo ddychwelyd i Ysbyty Glangwili ar ôl iddo gael llawdriniaeth fis blaenorol i dorri i ffwrdd dau fys traed, a roedd rhaid iddo golli ei goes dde o dan y pen-lin. Cafodd fynd adref ar y cyntaf o Fai ac ail-ddechrau ar ei waith darlledu.

Marwolaeth

Carreg goffa i Ray Gravell, sy'n sefyll yn Mynydd-y-garreg, yn edrych dros Fae Caerfyrddin

Bu farw yn sydyn yn 56 blwydd oed ar 31 Hydref 2007, pan oedd ar ei wyliau yn Sbaen. Daeth rhai miloedd o bobl i'w angladd gyhoeddus ym Mharc y Strade, Llanelli, ar 15 Tachwedd 2007. Darlledwyd yr angladd yn fyw ar S4C a Radio Cymru.

Roedd baner Y Ddraig Goch ar ei arch, a gludwyd gan chwech o chwaraewyr rygbi Llanelli. Cafwyd teyrngedau gan y Prif Weinidog ar y pryd, Rhodri Morgan, a'r hanesydd Hywel Teifi Edwards. Canwyd "Calon Lân" "Cwm Rhondda" a chaneuon Cymraeg eraill gan y dorf. Yn dilyn yr angladd gyhoeddus cafwyd angladd breifat i'r teulu yn unig yn Llanelli.

Cynhaliwyd munud o dawelwch / gymeradwyaeth yng ngemau rygbi ar draws y DU, gan gynnwys gem Y Sgarlets yn erbyn Leeds, Y Gleision yn erbyn Caerlŷr,, a gemau'r Gweilch a'r Dreigiau.

Wedi ei farwolaeth

Ymgyrch 'Cwpan Ray Gravell'

Yn yr wythnos wedi ei farwolaeth galwyd ar swyddogion Undeb Rygbi Cymru i ailystyried eu penderfyniad dadleuol i enwi'r tlws newydd i fuddugolwyr gemau rhyngwladol rhwng timau rygbi Cymru a De Affrica yn "Gwpan y Tywysog William" ac yn hytrach newid yr enw i "Cwpan Ray Gravell" er coffadwriaeth deilwng iddo. Dadleuant fod enwi'r gwpan ar ôl y Tywysog William, Sais sy'n adnabyddus am ei gefnogaeth bersonol i dimau pêl-droed a rygbi Lloegr, yn cwbl anaddas. Lawnsiwyd deiseb ar-lein yn galw am newid yr enw arfaethedig i "Gwpan Ray Gravell" ar 6 Hydref 2007; deuddydd yn ddiweddarach roedd dros 1,500 o bobl wedi ei harwyddo a 1,000 yn cefnogi'r syniad mewn grŵp Facebook.

Drama Grav

Ym mis Mawrth 2014, llwyfanwyd drama un-dyn am fywyd Gravell dan y teitl Grav. Ysgrifennwyd y ddrama Saesneg ei hiaith gan Owen Thomas ac fe'i gynhyrchwyd gan Torch Theatre. Gareth John Bale oedd yn portreadu Gravell a pherfformiwyd y ddrama gyntaf yn Theatr y Sherman, Caerdydd. Ers hynny mae'r ddrama wedi teithio Cymru a’r byd, gan gynnwys perfformiadau yn Efrog Newydd, Washington DC ac Adelaide. Perfformiwyd y ddrama am y 200fed gwaith ar 12 Hydref 2024 gyda Bale yn ail-afael yn y rôl. enillodd Grav y Cynhyrchiad Gorau yng Ngwobrau Theatr Cymru 2016 – yr unig wobr y pleidleisiwyd amdani gan y cyhoedd. Enwebwyd y ddrama hefyd am yr Actor Gorau (Gareth J Bale), y Cyfarwyddwr Gorau (Peter Doran) a’r Dramodydd Gorau (Owen Thomas).

Yn 2021 comisiynodd S4C addasiad o'r ddrama fel ffilm deledu yn y Gymraeg. Unwaith eto Gareth John Bale oedd yn portreadu Gravell a'r cyfarwyddwr oedd Marc Evans. Cwmni Regan Developments, gyda chwmni Tarian Cyf, a gynhyrchodd y rhaglen. Darlledwyd y ffilm ar S4C ar 12 Medi 2021, y diwrnod pan fyddai Gravell wedi dathlu ei ben-blwydd yn 70.