Mynydd Parys

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Cyfesurynnau: 53°18′N 4°18′W / 53.3°N 4.3°W / 53.3; -4.3
Mynydd Parys

Ynys Môn
Mynydd Parys
Cyfieithiad
Iaith Cymraeg
Testun y llun Mynydd Parys
Uchder (m) 147
Uchder (tr) 482
Amlygrwydd (m) 66
Lleoliad yn Ynys Môn
Map topograffig {{{map_topo}}}
Cyfesurynnau OS SH445905
Gwlad Cymru
Dosbarthiad
Mynydd Parys is located in Cymru
Mynydd Parys (Cymru)

Mae Mynydd Parys yn fryn 147 m (482 troedfedd) o uchder, ychydig i'r de o dref Amlwch yng Ngogledd-Ddwyrain Ynys Môn. Yn ail hanner y 18fed ganrif roedd y diwydiant copr yn Mynydd Parys y mwyaf yn y byd.[1]

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Fideo 'drone' o Fynydd Parys a Melin wynt Cairn
"Ceiniog Parys" o 1787

Darganfuwyd olion mwyngloddio copr yma yn Oes yr Efydd, a chredir fod y Rhufeiniaid hefyd wedi bod yn mwyngloddio yma. Yn 1764 rhoddodd y tirfeddianwyr, teulu Bayly, lês o 21 mlynedd i Charles Roe o Macclesfield i chwilio am gopr. Ar 2 Mawrth 1768 darganfu un o'r mwynwyr, Rowland Pugh, haen fawr o gopr. Erbyn y 1780au Mynydd Parys oedd yn cynhyrchu mwyafrif o gopr y byd. Erbyn 1778 roedd y cwmni yn cael ei redeg gan Thomas Williams, Llanidan, a ddaeth yn un o ddiwydianwyr mwyaf ei gyfnod.[1]

Yn y blynyddoedd cynnar, roedd y copr yn cael ei weithio oddi ar yr wyneb, ond yn ddiweddarach o siafftiau. Roedd y darnau o graig yn cynnwys y copr wedyn yn cael eu malu'n ddarnau llai â morthwyl gan ferched, y Copr Ladis, cyn cael eu hanfon o borthladd Amlwch i borthladd Abertawe i'w smeltio, neu weithiau i Swydd Gaerhirfryn. Byddai plant mor ifanc ag 8 oed yn gweithio yno ar un adeg, a thynnwyd cost offer a chodi mwyn o'u cyflogau pitw gan berchnogion y mwynglawdd. Ar yr arfordir gerllaw, roedd safleodd mwyndoddi, lle cynhesid mwynau copr er mwyn cael gwared ag amhureddau megis sylffwr. Roedd mygdarthau sylffwrig gwenwynig yn llygru ardal Amlwch, a talwyd iawndal i drigolion y dref. Erbyn diwedd y 18g roedd poblogaeth Amlwch wedi cynyddu i tua 10,000, gan ei gwneud yr ail dref gyda diwydiant copr mwyaf yng Nghymru ar ôl Merthyr Tudful. Estynwyd yr harbwr gwreiddiol i wneud lle i longau mwy ar gyfer y fasnach cludo mwyn copr, a dechreuodd y llongau deithio i ddinas Lerpwl.[1]

Roedd y cwmni yn bathu ei arian ei hun, sef "Ceiniog Parys" ("Parys Penny") a ddefnyddid yn lleol ac a adnabuwyd fel arian cyfred cyfreithlon gan y llywodraeth.

Ar anterth y mwyngloddio, cyflogwyd dros 1,000 o bobl, ond erbyn 1810 dim ond tua 100 a gyflogwyd.[1] Dirywiodd y diwydiant copr tua chanol y 1850au, a chaeodd y gwaith copr yn Myndd Parys ar ddechrau'r 20g. Mae rhan orllewinol y mynydd yn eiddo i Anglesey Mining PLC, sy'n bwriadu ail-ddechrau mwyngloddio yma.

Enw'r mynydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Er nad yn fynydd yng ngwir ystyr y gair, mynydd fuodd o erioed i bobl Môn. Cafodd ei adnabod fel Mynydd Pres a Mynydd Parhaus gan rai ond yr enw gwreiddiol oedd Mynydd Trysglwyn.[2] Daw yr enw o trwsgl a llwyn. Ystyr y rhan gyntaf yw bras, crachlyd, garw, neu wahanglwyfus. Ystyr yr ail ran yw perth/i o goed. Anodd credu heddiw pan fo’r mynydd yn cael ei ddisgrifio fel anialdir, fod yr ardal ar un amser yn llawn o lwyni coed wedi eu gorchuddio a chen neu dyfiant. Ceir yr enw trysglwyn yn enw dwy o ffermydd-Trysglwyn-fawr a Trysglwyn-isaf sydd i’r de o’r mynydd.[3]

Newidiwyd yr enw yn nechrau’r 15fed ganrif pan gyflwynwyd y tir i Robert Parys yr Ieuengaf, am ei waith fel comisiynydd neu gasglwr trethi a dirwyon yn amrywio o 2/- hyd at 20/-oddi ar 2,121 a 13 offeiriad o gefnogwyr Owain Glyn Dŵr wedi’r gwrthryfel yn erbyn Harri’r IV. Yr oedd cefnogaeth gref i Glyn Dŵr ar yr ynys oherwydd cysylltiadau teuluol, ymysg rhesymau eraill. Dau gefnder iddo – Gwilym a Rhys ap Tudur a gipiodd Gastell Conwy a’i ddal am ddau fis ac o’r ynys yr ymosodwyd ar Gaernarfon. Casglodd Parys £537 7s ym Môn oedd yn cynnwys £83 5s 8d (gwerth £38,304.50 yn 2010) yng nghwmwd Twrcelyn.[4]

Credir i Parys gael y swydd drwy ddylanwad ei fam – Siwan neu Janet, merch Sir William Stanley, Hooton, Sir Gaer a’i hail-ŵr–Gwilym ap Gruffydd o’r Penrhyn, Llandegai a oedd yn gefnogwr brwd i Harri’r IV.[5] Daeth y tir yn eiddo gwraig Robert ar ei farwolaeth ac ar ei marwolaeth hi, yn eiddo i William Gruffydd Fychan – sef ei mab o’i hail ŵr a thrwy briodas fe ddaeth y mynydd, ymhen amser, i ddwylo teulu Plas Newydd, Llanfairpwll a theulu Llys Dulas. Teulu Plas Newydd oedd unig berchnogion yr ochr ddwyreiniol a theuluoedd Phlas Newydd a Llys Dulas yn gydberchnogion ar yr hanner gorllewinol.[6]

Datblygodd gwaith copr mwyaf Prydain ar Fynydd Parys ond erbyn heddiw, ychydig o arwyddion prysurdeb y gorffennol sydd wedi goroesi ac mae’r safle a gwedd arallfydol iddi. Fe’i cysidrir yn un o anialdiroedd yr ynys.[7]

Adar y Mynydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Y Gigfran: (Corvus corax.) Mae gan y gigfran sŵn crawcian dwfn. Maent yn bwydo ar bryfed, hadau a defaid marw. Mae eu niferoedd wedi cynyddu ar yr ynys yn y blynyddoedd diweddar. Gellir eu gweld o gwmpas injan drawst, yr hen felin a'r gweithfeydd cloddio brig.

Y Fran Goesgoch: (Pyrrhocorax pyrrhocorax.) Mae gan y fran brin hon goesau a phig miniog coch. Mae hi i'w gweld yn hedfan dros fannau caregog a chreigiau. Mae'r aderyn hwn yn hoff o fwyta pryfed cop, a mwydod.

Jac y Do: (Corvus monedula.) Mae jac y do yn ddu ei liw a chanddo wddf llwyd. Mae'r adar hyn yn bwyta unrhyw beth, o frogaod i wyau adar eraill. Maent hefyd yn ladron penigamp. Maent yn medru creu nyth o wlân oddi ar ddafad fyw.

Yr Hebog Tramor: (Falco peregrinus). Mae'r Hebog Tramor yn cyrraedd cyflymder o dros 300 k.y.a. ac yn dal a bwyta adar llai, wrth hedfan.

Ehedydd: (Alauda arvensis). Aderyn sydd yn enwog am ei gân yw'r Ehedydd. Yn yr awyr agored mae o'n nythu ac mae'n bwyta hadau a thrychfilod bychain.

Corhedydd y Waun: (Anthus pratensis). Mae Corhedydd y Waun yn frown ac yn bwyta pryfed. Ymgasglir hwy mewn heidiau mawr ar y tir (yn ogystal ag ar yr arfordir)

Bwncath: (Buteo buteo). Mae'r bwncath yn aderyn ysglyfaethus. Mae ganddo gân unigrwy, tebyg i gath yn mewian. Mae'n hedfan mewn cylchoedd ar gerrynt aer cynnes wrth chwilio am ei ysglyfaeth. Mae adar eraill fel gwylanod a brain yn ymosod arno.[8]

Galeri[golygu | golygu cod y dudalen]

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

  • John Rowlands, Copper Mountain (Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, 1966).

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. 1.0 1.1 1.2 1.3 John Rowlands, Copper mountain (Cymdeithas Hynafiaethwyr Môn, 1966).
  2. Mynydd Parys. JR Williams. Gwasg Carreg Gwalch 2011.
  3. Dictionary of the Place-Names of Wales. H.Owen a R.Morgan.Gwasg Gomer 2007. hanes ac Ystyr Enwau Lleoedd yn Mon.T.Pritchard.Amlwch 1872. Hen Enwau o Ynys Mon. Glenda Carr. Gwasg y Bwthyn 2015.
  4. Atlas Mon. Gol.: M. Richards. Cyngor Gwelad Mon 1972.
  5. Copper Mountain. J Rowlands. CHAMN 1981
  6. Mynydd Parys. O. Griffith. Y Wasg Genedlaethol Gymreig 1897.
  7. Crwydro Mon. Bobi Jones. Llyfrau'r Dryw 1957
  8. Philip Steele, Robert Williams (2010). Y Deyrnas Gopr. Llyfrau Magma. p. 2. ISBN 9-780956-3885-1-3.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]