Gwyddor Seinegol Ryngwladol

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Siart swyddogol yr IPA ers 2005.

System o nodiant seinegol yw'r Wyddor Seinegol Ryngwladol (Saesneg: International Phonetic Alphabet, IPA). Mae'n seiliedig ar yr wyddor Ladin, a dyfeisiwyd gan y Gymdeithas Seinegol Ryngwladol (Saesneg: International Phonetic Association) fel cynrychiolaeth safonol o seiniau iaith lafar. Defnyddir yr IPA gan ieithyddion, patholegwyr a therapyddion lleferydd, athrawon ieithoedd tramor, cantorion, geiriadurwyr a chyfieithwyr.

Mae'r IPA wedi ei chynllunio i gynrychioli priodoleddau lleferydd sydd yn wahanredol yn yr iaith lafar yn unig, sef ffonemau, tonyddiaeth a gwahaniad geiriau a sillafau. Er mwyn cynrychioli priodoleddau lleferydd ychwanegol megis rhincian dannedd, siarad yn floesg, a seiniau wedi'u gwneud â thaflod hollt, defnyddir set estynedig o symbolau a elwir yn IPA Estynedig.

Ar hyn o bryd (2007), mae gan yr IPA 107 o lythrennau gwahanol a 56 o nodau acen a nodweddion mydryddol. Yn achlysurol, ychwanegir, gwaredir neu addasir symbolau gan y Gymdeithas Seinegol Ryngwladol.

Yr wyddor[golygu]

Cytseiniaid (ysgyfeiniol)[golygu]

  Dwywefusol Gwefus-ddeintiol Deintiol Gorfannol Ôl-orfannol Olblyg Taflodol Felar Tafodigol Sefnigol Glotol
Ffrwydrol p b     t d   ʈ ɖ c ɟ k ɡ q ɢ     ʔ  
Trwynol   m   ɱ     n     ɳ   ɲ   ŋ   ɴ    
Crych   ʙ       r           ʀ    
Cnithiedig     ⱱ*       ɾ     ɽ          
Ffrithiol ɸ β f v θ ð s z ʃ ʒ ʂ ʐ ç ʝ x ɣ χ ʁ ħ ʕ h ɦ
Ffrithiol ochrol       ɬ ɮ              
Amcanedig     ʋ     ɹ     ɻ   j   ɰ      
Amcanedig ochrol         l     ɭ   ʎ   ʟ      
  • Lle y ceir pâr o symbolau, cynrychiola'r un ar y chwith gytsain ddi-lais, ac ar y dde gytsain leisiol. Golyga'r sgwarau tywyll ynganiadau yr ystyrir eu bod yn amhosibl.
  • Mae'r seren (*) yn dilyn symbol sydd newydd ei hychwanegu at Unicode. Dylech weld v â bachyn ar y dde Labiodental flap os oes fersiwn diweddar y ffontiau Charis SIL, Doulos SIL neu DejaVu Sans wedi'u gosod ar eich cyfrifiadur.

Cytseiniaid (anysgyfeiniol)[golygu]

Cleciau Mewngyrcholion lleisiol Alldafliadolion
ʘ Dwywefusol ɓ Dwywefusol ʼ enghreifftiau:
ǀ Deintiol ɗ Deintiol/gorfannol Dwywefusol
ǃ Gorfannol/ôl-orfannol ʄ Taflodol Deintiol/gorfannol
ǂ Taflod-orfannol ɠ Felar Felar
ǁ Ochrol gorfannol ʛ Taflodigol Ffrithiol gorfannol

Llafariaid[golygu]

Blaen Canol Ôl
Caeedig i y ɨ ʉ ɯ u
ɪ ʏ ʊ
Hanner caeedig e ø ɘ ɵ ɤ o
ə
Hanner agored ɛ œ ɜ ɞ ʌ ɔ
æ ɐ
Agored a ɶ ɑ ɒ
  • Lle y ceir pâr o symbolau, cynrychiola'r un ar y dde lafariad gron.

Symbolau eraill[golygu]

ʍ Ffrithiolen wefus-felar ddilais
w Cytsain amcanedig wefus-felar leisiol
ɥ Cytsain amcanedig wefus-daflodol leisiol
ʜ Ffrithiolen ardafodol ddi-lais
ʢ Ffrithiolen ardafodol leisiol
ʡ Ffwydrolyn ardafodol
ɕ ʑ Ffrithiolion gorfan-daflodol (di-lais/lleisiol)
ɺ Cytsain ochr-drawol orfannol leisiol
ɧ Yngenir ʃ a x ar yr un pryd

Uwchsegmentolion[golygu]

ˈ Prif acen
ˌ Acen eilaidd
ː Hir
ˑ Lled-hir
˘ Byr iawn
. Toriad sillaf
Grŵp acennau bach
Grŵp acennau mawr
Clymu (diffyg toriad)

Tonau ac acenion geiriau[golygu]

e̋ neu ˥ Tôn uchel iawn
é neu ˦ Tôn uchel
ē neu ˧ Tôn ganol
è neu ˨ Tôn isel
ȅ neu ˩ Tôn isel iawn
ě Tôn esgynnol
ê Tôn ddisgynnol
Disgyniad tonyddol
Esgyniad tonyddol
Esgyniad tonyddol brawddegol
Disgyniad tonyddol brawddegol

Acenion[golygu]

n̥ d̥ Di-lais b̤ a̤ Llais anadlog t̪ d̪ Deintiol
s̬ t̬ Lleisiol b̰ a̰ Llais creclyd t̺ d̺ Pigynnol
tʰ dʰ Anadlog t̼ d̼ Tafod-wefusol t̻ d̻ Lafinol
ɔ̹ Mwy crwn tʷ dʷ Gwefusoledig Trwynoledig
ɔ̜ Llai crwn tʲ dʲ Taflodedig dⁿ Gollyngiad trwynol
Ymlaen tˠ dˠ Felaredig Gollyngiad ochrol
Yn ôl tˁ dˁ Sefnigoledig Gollyngiad anhyglyw
ë Canoledig Felaredig neu sefnigoledig
Canoledig a chanol-ganoledig Uwch
ɹ̩ Sillafog Is
Ansillafog Bôn y tafod ymlaen
ə˞ Rhotig Bôn y tafod yn ôl
  • Lle y ceir pâr o symbolau, cynrychiola'r un ar y dde lafariad gron.

Ffynonellau[golygu]

  • Emrys Evans. Termau Ieithyddiaeth. Aberystwyth. Coleg Prifysgol Cymru. 1987.
  • Bruce Griffiths a Dafydd Glyn Jones. The Welsh Academy English-Welsh Dictionary. Caerdydd. Gwasg Prifysgol Cymru. 1995.
  • Peter Wynn Thomas. Gramadeg y Gymraeg. Caerdydd. Coleg Prifysgol Cymru. 1996.

Cysylltiadau allanol[golygu]