Llên Tsile

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search

Un o'r celfyddydau mwyaf arwyddocaol yn Tsile, ac un o'r prif gyrff llenyddol cenedlaethol sy'n cyfrannu at lên America Ladin, yw llên Tsile. Ysgrifennai'r mwyafrif helaeth o lenorion Tsileaidd drwy gyfrwng yr iaith Sbaeneg.

Y gwaith llenyddol cyntaf o bwys o Tsile yw'r arwrgerdd La Araucana (1569–89), a gyfansoddwyd gan y milwr Sbaenaidd Alonso de Ercilla (1533–94), sy'n traddodi hanes y Mapuche a'u brwydr yn erbyn y goresgynwyr o Ymerodraeth Sbaen. Ystyrir La Araucana yn arwrgerdd genedlaethol Tsile, ac ymhlith barddoniaeth wychaf y Ganrif Euraid (Siglo de Oro) yn niwylliant Sbaen.[1][2] Ymhlith llenorion eraill y cyfnod trefedigaethol, a barodd o ganol yr 16g hyd at gwymp y Gapteiniaeth Gyffredinol yn nechrau'r 19g, oedd nifer o offeiriaid yr Iesuwyr: Diego de Rosales (1601–77), Alonso de Ovalle (1603–51), Manuel Lacunza (1731–1801), a Juan Ignacio Molina (1740–1829), sydd i gyd yn nodedig am weithiau hanesyddol neu grefyddol.

Adeg Rhyfel Annibyniaeth Tsile (1812–26), blodeuai newyddiaduraeth wleidyddol yn Tsile gan ysgrifwyr megis Camilo Henríquez (1769–1825). Yn y 19g bu nifer o ddeallusion yn ymgyrchu dros achos addysg gyhoeddus yn Tsile, nifer ohonynt o wledydd eraill, gan gynnwys y Fenesweliad Andrés Bello (1781–1865), y Sbaenwr José Joaquín de Mora (1783–64), yr Archentwr Domingo Faustino Sarmiento (1811–88) a'r Tsilead José Victorino Lastarria (1817–88). Yn ail hanner y 19g, datblygodd ffurfiau'r nofel a'r ddrama yn Tsile. Ystyrir Alberto Blest Gana (1830–1920) yn dad y nofel Tsileaidd, ac arloeswyd ffuglen ddychanol gan José Joaquín Vallejo (1811–58). Ysgrifennwyd barddoniaeth delynegol gan Salvador Sanfuentes (1817–60), Eusebio Lillo (1826–1910), a Guillermo Blest Gana (1829–1904). Cyflwynwyd modernismo i lên Tsile gan Eduardo de la Barra (1839–1900)

Derbyniwyd Gwobr Lenyddol Nobel gan ddau fardd o Tsile: Gabriela Mistral (1889–1957) yn 1945, a Pablo Neruda (1904–73) yn 1971. Ymhlith beirdd Tsileaidd eraill o nod yn yr 20g mae Vicente Huidobro (1893–1948) a Nicanor Parra (1914–2018). Ni chafwyd cymaint o lwyddiant gan ffuglenwyr cyfoes, ac eithrio'r nofelwyr Manuel Rojas (1896–1973) ac Isabel Allende (g. 1942).

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Dawson, Frank G. "Ercilla and La Araucana: Spain and The New World", Journal of Inter-American Studies cyfrol 4, rhif 4 (1962): 563-76. doi:10.2307/165191.
  2. Ruiz, C. Castro. "Chilean Literature", Hispania cyfrol 5, rhif 4 (1922): 197-202. doi:10.2307/330918.