Enfys

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Enfys hanner-crwn ddwbl. Cysgod pen y ffotograffydd yw 'pwynt canol' neu 'dardd' y cylchedd.
Sut y ffurfir enfys sengl ac enfys ddwbwl (yr ail enfys):
1. Diferyn siap sffêr
2. Y mannau ble ceir adlewyrchiad mewnol y golau
3. Enfys sengl
4. Y mannau ble ceir plygiant golau
5. Enfys ddwbwl
6. Paladr o olau gwyn yn dod i fewn
7. Llwybr y golau sy'n creu'r enfys syml
8. Llwybr y golau sy'n creu'r ail enfys
9. Y gwyliwr
10. Y mannau ble ffurfir yr enfys syml
11. Y mannau ble ffurfir yr ail enfys
12. Y rhan o'r atmosffer ble y ceir llawer o ddiferion

Rhyfeddod neu ffenomenon optegol a meteorolegol yw enfys (Hen Lydaweg: envez; 'cylch neu 'fodrwy'), pan fydd sbectrwm o olau yn ymddangos yn yr awyr pan fo'n haul yn disgleirio ar ddiferion o leithder yn atmosffer y ddaear. Mae'n ymddangos ar ffurf bwa amryliw, gyda choch ar ran allanol y bwa, a dulas ar y rhan fewnol. Caiff ei greu pan fo golau o fewn diferion o ddŵr yn cael ei adlewyrchu, ei blygu (neu ei wrthdori) a'i wasgaru.

Mae enfys yn ymestyn dros sbetrwm di-dor o liwiau; mae'r bandiau a welir yn ganlyniad i olwg lliw pobol. Disgrifir y gyfres o liwiau'n gyffredinol fel coch, oren, melyn, gwyrdd, glas, indigo a fioled. Gellir eu dwyn i'r cof wrth adrodd y cofair:

Caradog o'r mynydd gafodd gig i'w fwyta".[1]

neu

Collodd Owain Morgan Gar Glas Pan Faglodd (coch oren melyn gwyrdd glas porffor fioled)[2]


Gall yr enfys fod ar ffurf cylch cyfan ond dim ond rhan ohoni mae'r gwyliwr cyffredin, fel arfer, yn gweld ohoni - bwa'n unig ac nid cylch.[3]

Gall enfys gael ei achosi gan ffurfiau eraill o ddŵr heblaw glaw, megis niwl, olew a gwlith

Nid yw enfys wedi'i leoli mewn un lle, ond mae'n ymddangos mewn rhith optegol i'r gwyliwr ei fod. Ongl y golau, wrth iddo blygu o fewn y diferion sy'n achosi hyn, mewn perthynas i ongl y gwyliwr a tharddiad y golau (yr haul yn yr achos hwn). Nid yw'r enfys felly'n wrthrych sy'n bodoli mewn un man, ac ni fedrir ei gyffwrdd. Dim ond ar ongl o 42 gradd o'r cyfeiriad dirgroes y gellir ei weld.

Mathau o enfys[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Enfys wen (dydd)
Wedi ei gymryd drwy niwl ar Lyn Tinaroo, Queensland yn ystod y dydd (bora) 21 Gorffennaf 2014. Y niwl sy’n gwanhau’r lliwiau fel ei bod yn ymddangos yn wen. (Enfys wen yn y nos = 1) cylch ymhell o gwmpas y lleuad, neu 2) enfys arferol yn y nos, fel cofnododd Ed. Llwyd. Golau’r lleuad ddim digon cry’ i roi lliwiau, onibai dy fod yn gamera.)
Enfys Wen yn ardal Tinaroo, Gogledd Queensland, Awstralia, 21 Gorffennaf 2014.
  • Enfys Wen (nos)

Dyma adroddiad Ifor Williams a dynnodd y llun hwn a'i gamera ar 1af Rhagfyr 2009:

Enfys Wen, Llanfaglan, 1 Rhagfyr 2009 - enghraiift o enfys yn y nos yn tarddu o olau lleuad. Dim ond y camera a allodd godi’r lliwiau.
"Gwelais hwn am bum munud wedi chwech nos Fawrth Rhagfyr y cyntaf 2009. Fel y tybiech roedd hi'n dywyll (yn wyntog ac yn glawio a’r lleuad y tu cefn i mi). Dydi’r llun ddim yn dangos y tywyllwch (y camera wedi ei osod ar 1600ISO 8 eiliad o noethiad ar f/3.5 +hanner stop) sydd yn golygu bod y camera wedi gweld hwn fel pe tai yng ngolau dydd. I'r llygad dim ond fel enfys lwyd oedd hi, ond mae'r lliwiau i'w gweld yn glir gan y camera. Rwyf wedi tywyllu'r llun hefyd!"[4]

Dyma gofnododd Edward Llwyd yn ei Parochialia yn 1699:

LHAN VAIR DYFFRYN CLWYD
Y Kreigie: The Rocks
A Rainbow was seen here in ye night July 27 [16]99[5]


  • Rhith y Brocken

Fe'i gelwir hefyd yn Fwa Brocken neu Rhith Fynydd: delwedd o fwa, gyda chysgod chwyddedig y sylwedydd ynddo, wedi ei fwrw ar y cymylau gyferbyn a chyfeiriad yr haul.

Tynnwyd llun o rith y Brocken wrth edrych i lawr ar adeiladau uwchben San Francisco ar Awst 26, 2006 o sea-plane fechan i weld y ddinas o'r awyr; ein gobaith mwyaf oedd gweld y Golden Gate Bridge ond siom a gawsom, daeth niwl trwchus i'w gorchuddio - mae hyn yn beth arferol yn yr ardal, fel y gwyddoch. Yr oedd yr haul yn disgleirio `union` uwch ein pennau ac ymhen ychydig, sylwais ar y cwmwl oddi tanom - gwelwn gysgod yr awyren mewn cylch o enfys.[6]

Geirdarddiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'n debyg mai hen air Celtaidd yw enfys; gwyddys fod y gair Llydaweg envez ar gael cyn iddo gael ei gofnodi yn y Gymraeg am y tro cyntaf, sef yn 1346 (LlA 13): na bu dafyn glaw. ac na bu envys ac yna yn y 14g: (DB 101): A’r envys (arcus) yn yr awyr, petwar lliwawc vyd.[7]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Opteg
  • Enfys y gors - Iris Pseudacorus, blodyn bychan
  • Blodau'r enfys ('seithliw'r enfys', neu'n safonol: 'Trilliw ar ddeg' - hydrangea, Hydrangea macrophylla; nasturtium. 
  • Enfys y llygad - 'iris' y llygad

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. D. Geraint Lewis. Lewisiana (Aberystwyth, Cymdeithas Lyfrau Ceredigion Gyf., 2005), t. 44.
  2. Twm Elias, Am y Tywydd, Gwasg Carreg Gwalch
  3. "Dr. Jeff Masters Rainbow Site". http://www.wunderground.com/blog/JeffMasters/the-360degree-rainbow.
  4. Ifor Williams, Bwletin Llên Natur 23[1]
  5. Parochialia Edward Llwyd (copi yn Archifdy Gwynedd)
  6. Brenda Jones, Llanwnda ym Mwletin Llên Natur rhifyn 30[2]
  7. Geiriadur Prifysgol Cymru (GPC); adalwyd 28 Mawrth 2016
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am enfys
yn Wiciadur.