Cadair Idris

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cadair Idris
Meirionnydd
Pen y Gadair ar Gadair Idris
Llun Pen y Gadair ar Gadair Idris
Uchder 893m
Lleoliad Cymru
Gwlad Cymru


Un o fynyddoedd enwog gogledd Cymru yw Cadair Idris (Cader Idris ar lafar yn lleol). Fe'i lleolir ym Meirionnydd, de Gwynedd, ger Dolgellau, ym mhen deheuol Parc Cenedlaethol Eryri.

Mae ganddo bedwar copa sef Geugraig, yna tua'r gorllewin Mynydd Moel, wedyn Pen y Gadair ei hun ac (sef y fam-gopa) yna'r Cyfrwy a'r Tyrau Mawr yn ymestyn i'r dwyrain tua'r môr. Mae Pen y Gadair 893 metr uwch ben lefel y môr.

Mae cwt cysgodi ar gopa Pen y Gadair, ac yn ôl hen dradoddiad, bydd pob un a gwsg ar y mynydd, yn deffro naill ai fel bardd neu fel gwallgofddyn.

Idris a'i gadair[golygu]

Yn ôl traddodiad enwir y mynydd ar ôl Idris Gawr. Roedd yn bennaeth ar dri chawr arall yn yr ardal, Ysgydion, Offrwm ac Ysbryn, ac mae eu henwau hwythau ar y bryniau hefyd. Un o hen ystyron y gair 'cadair' yw 'gorsedd'. Yno yn nghwm Llyn y Gadair roedd y cawr yn eistedd. Roedd yn enwog am ei wybodaeth o'r sêr a dywedir ei fod yn eistedd ar ben Cader Idris i'w gwylio. Mae'n eithaf posib, fodd bynnag, mai'r un tarddiad sydd i'r gair â chadair buwch, neu ferch - bron.

Yng Ngeiriadur Thomas Charles, cyhoeddwyd y disgrifiad canlynol: CADAIR, CADER -EIRIAU. (cad) Gr. καθεδρα (cathedra) ; eisteddfa eisteddfa gyffredin ; amddiffynfa, caer, cadarnle – Cader ymadrodd, areithfa; cader buwch, pwrs buwch. Y mae amryw fryniau amddiffynedig yn cadw yr enw Cader ; megys Cader Dinmael, Cader Idris, &c.[1]


Copaon[golygu]

Llyn Cau yn y blaendir a'r Gadair yn y pellter uchaf (dde).
Bryn Brith, Cadair Idris
Lleoliad y copaon o Ddolgellau i Fachynlleth
Ei chywion:
Enw Cyfesurynnau OS Cyfesurynnau Daearyddol
Braich Ddu (Craig Cwm-llwyd): SH645120  map  52.688°N, 4.006°W
Bryn Brith: SH664153  map  52.718°N, 3.979°W
Cadair Idris - Penygadair: SH711130  map  52.699°N, 3.908°W
Ceiswyn: SH745109  map  52.681°N, 3.857°W
Corlan Fraith: SH630000  map  52.58°N, 4.023°W
Craig Cwm Amarch: SH710121  map  52.691°N, 3.91°W
Craig Lwyd: SH714118  map  52.688°N, 3.904°W
Craig Portas: SH801141  map  52.711°N, 3.776°W
Craig Portas (copa dwyreiniol): SH808142  map  52.712°N, 3.765°W
Craig y Castell: SH697161  map  52.726°N, 3.93°W
Craig-las (Tyrrau Mawr): SH677135  map  52.702°N, 3.959°W
Craig-y-llyn: SH665119  map  52.688°N, 3.976°W
Cribin Fawr: SH794152  map  52.72°N, 3.787°W
Cyfrwy: SH703133  map  52.701°N, 3.92°W
Esgair Berfa: SH637095  map  52.666°N, 4.016°W
Ffridd Cocyn: SH624042  map  52.618°N, 4.033°W
Ffridd-yr-Ychen: SN640977  map  52.56°N, 4.007°W
Foel Cae'rberllan: SH676082  map  52.655°N, 3.958°W
Foel Ddu: SH697095  map  52.667°N, 3.928°W
Foel Dinas: SH842143  map  52.713°N, 3.715°W
Foel y Geifr (Bro Dysynni): SH716050  map  52.627°N, 3.898°W
Gamallt: SH665067  map  52.641°N, 3.974°W
Gau Graig: SH744141  map  52.709°N, 3.86°W
Godre Fynydd: SH756097  map  52.67°N, 3.841°W
Graig Goch: SH714084  map  52.658°N, 3.902°W
Maesglase (hen GR) - Maen Du: SH822151  map  52.72°N, 3.745°W
Maesglase (copa gorllewinol): SH817150  map  52.719°N, 3.752°W
Mynydd Braich-goch: SH729072  map  52.647°N, 3.88°W
Mynydd Ceiswyn: SH772139  map  52.708°N, 3.819°W
Mynydd Cwmcelli: SH804099  map  52.673°N, 3.77°W
Mynydd Cwmeiddew: SH750106  map  52.678°N, 3.85°W
Mynydd Fron-fraith: SH747117  map  52.688°N, 3.855°W
Mynydd Gwerngraig: SH736136  map  52.705°N, 3.872°W
Mynydd Moel: SH727136  map  52.705°N, 3.885°W
Mynydd Pencoed: SH704117  map  52.687°N, 3.918°W
Mynydd Rhyd-galed (copa dwyreiniol Tarrenhendre): SH699043  map  52.62°N, 3.923°W
Pared y Cefn-hir: SH662149  map  52.715°N, 3.982°W
Pen Trum-gwr: SH651029  map  52.607°N, 3.993°W
Tal y Gareg: SH579041  map  52.616°N, 4.1°W
Tarren Cwm-ffernol: SH659023  map  52.601°N, 3.981°W
Tarren y Gesail: SH710058  map  52.634°N, 3.907°W
Tarrenhendre: SH682041  map  52.618°N, 3.948°W
Waun-oer: SH785147  map  52.716°N, 3.8°W


Llwybrau[golygu]

Y Gadair

Ymhlith y llwybrau ar y Gader ceir:

Llwybr Pilin Pwn

Yn ôl yr awdures Bethan Gwanas yn ei llyfr Y Mynydd Hwn, y llwybr mwyaf poblogaidd yw Llwybr Pilin Pwn sef yr un a adnabyddir yn Saesneg fel y "Pony Track". Mae'n cychwyn o Ddolgellau ac yn golygu 2,000 troedfedd o ddringo mewn 5 km.

Llwybr Minffordd

Llwybr sy'n dechrau ger Llyn Myngul ac sy'n mynd heibio Llyn Cau. Ei hyd yw 4.4 cilometr (2.7 milltir).

Llwybr Madyn

Mae Llwybr Madyn (neu Llwybr y Llwynog; "Foxes Path" yn Saesneg) yn llwybr 3.8 kilometr (2.4 milltir) o hyd sy'n cynnwys dringo 310 metr o gerrig mân (sgri). Dyma'r llwybr mwyaf uniongyrchol ond mae'r rhan olaf yn dioddef o erydu am ei fod mor boblogaidd.

Panorama o Gadair Idris

Hen benillion[golygu]

Ceir sawl un o'r Hen Benillion sy'n ymwneud â Chadair Idris:

Os oes coel ar bennau'r moelydd,
Buan daw yn chwerw dywydd;
Pan fo niwl ar Gadair Idris,
Yn ei thŷ ceir Lowri Lewis.[2]
Pe bae Cadair Idris Fawr
Yn siwgwr gwyn o'i phen i lawr,
A dail y coed i gyd yn de,
Cystal gwlad drachefn â'r dre.

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Parch. Thomas Charles,GEIRIADUR YSGRYTHYROL, argraffiad yr 20fed ganrif, Hughes a'i Fab, Wrexham, 1893.t.137
  2. Hen Benillion, gol. T. H. Parry-Williams, rhif 350.

Gweler hefyd[golygu]

Dolenni allanol[golygu]

Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia gyfryngau sy'n berthnasol i: