Llifogydd Môr Hafren, 1607

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Darlun cyfoes o lifogydd 1607. Credir mai'r eglwys yw Eglwys Santes Fair yn Nhrefonnen, ger Casnewydd.

Arweiniodd Llifogydd Môr Hafren neu'r Llifogydd Mawr yn 1607[lower-alpha 1] at foddi llawer o bobl a dinistrio llawer o dir ffermio a da byw. Mae ymchwil ddiweddar wedi awgrymu y gallai'r llifogydd fod wedi eu hachosi gan tsunami.

Y llifogydd a'u heffeithiau[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar 30 Ionawr 1607, o gwmpas hanner dydd, cafodd arfordiroedd Môr Hafren eu heffeithio gan lifogydd annisgwyl o uchel a dorrodd yr amddiffynfeydd arfordirol mewn sawl man. Gorchuddiwyd llawer o dir isel yn Ne Cymru, Dyfnaint, Gwlad yr Haf a Swydd Gaerloyw. Roedd y difrod yn arbennig o ddifrifol yng Nghymru, gan ymestyn o Dalacharn yn Sir Gaerfyrddin y tu hwnt i Gas-gwent yn Sir Fynwy. Caerdydd oedd y dref yr effeithiwyd arni fwyaf - dinistriwyd sylfeiniEglwys Santes Fair yno.[1]

Amcangyfrifir bod 2,000 neu fwy o bobl wedi eu boddi, bod tai a phentrefi wedi'u hysgubo i ffwrdd, tua 200 milltir sgwar o dir fferm wedi'i orlifo, a da byw wedi'u dinistrio,[2] gan ddinistrio'r economi leol ar hyd arfordir Môr Hafren ac Aber yr Afon Hafren .

Effeithiwyd hefyd ar arfordir Dyfnaint a Gwastadeddau Gwlad yr Haf mor bell i mewn i'r tir â Glastonbury Tor, 14 milltir (23 km) o'r arfordir. Torrwyd y morglawdd yn Burnham-on-Sea[3] a llifodd y dŵr dros y lefelau isel a'r rhostiroedd.

Cafodd 30 o bentrefi yng Ngwlad yr Haf eu heffeithio, gan gynnwys Brean a gafodd ei "lyncu" a lle dinistriwyd saith o'r naw tŷ gyda 26 o'r trigolion yn cael eu lladd. Am ddeng niwrnod cafodd Eglwys yr Holl Saint yn Kingston Seymour, ger Weston-super-Mare, ei llenwi â dŵr i ddyfnder o 5 troedfedd (1.5 metr). Mae marc yn dal i fod yno sy'n dangos mai lefel uchaf y dŵr oedd 7.74 metr (25 troedfedd 5 modfedd) uwchlaw lefel y môr.[4][5]

Mae nifer o blaciau coffa yn dal i fodoli, hyd at 8 troedfedd (2.4 metr) uwchlaw lefel y môr, gan ddangos pa mor uchel y cododd y dyfroedd ar ochrau'r eglwysi a oroesodd. Er enghraifft, yn Allteuryn ger Casnewydd, mae gan yr eglwys blac pres bach, y tu mewn i'r wal ogleddol ger yr allor, sydd erbyn heddiw tua thair troedfedd uwchben lefel y ddaear, yn nodi uchder dyfroedd y llifogydd. Mae'r plac yn cofnodi'r flwyddyn fel 1606 oherwydd, o dan y calendr Iwliaidd oedd yn cael ei ddefnyddio bryd hynny, ni ddechreuodd y flwyddyn newydd tan 25 Mawrth. Amcangyfrifwyd mai £5,000 oedd y golled ariannol yn y plwyf o ganlyniad.

Cafodd y llifogydd ei gofio mewn pamffled gyfoes o'r enw God's warning to the people of England by the great overflowing of the waters or floods.[6][7]

Achosion posibl[golygu | golygu cod y dudalen]

Nid yw achos y llifogydd yn bendant. Mae ymchwil wyddonol wedi awgrymu ymchwydd storm, cyfuniad o eithafion meteorolegol a llanw uchel. Yn fwy diweddar, awgrymwyd ei fod wedi ei achosi gan tsunami.

Damcaniaeth tsunami[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae tystiolaeth ysgrifenedig o'r cyfnod yn disgrifio digwyddiadau a oedd yn debyg i'r rhai a ddatblygodd yn y daeargryn a tsunami'r Cefnfor Indiaidd yn 2004, gan gynnwys y môr yn cilio cyn i'r don gyrraedd, ton o ddŵr a ruthrodd i mewn yn gynt nag y gallai dynion redeg, disgrifiad o'r tonnau fel "mynyddoedd disglair, tanllyd", a thyrfa o bobl a oedd yn sefyll ac yn gwylio'r don yn dod tuag atynt nes ei bod yn rhy hwyr i redeg. Mae rhai o'r disgrifiadau mwyaf manwl hefyd yn nodi ei bod wedi bod yn fore heulog.[8]

Awgrymodd papur ymchwil yn 2002,[9] a oedd yn seiliedig ar ymchwiliadau gan yr Athro Simon Haslett o Brifysgol Bath Spa a'r daearegwr o Awstralia Ted Bryant o Brifysgol Wollongong, y gallai'r llifogydd fod wedi eu hachosi gan tsunami, ar ôl i'r awduron ddarllen rhai disgrifiadau gan lygad-dystion yn yr adroddiadau hanesyddol a ddisgrifiai'r llifogydd.[10]

Gwnaed rhaglen gan y BBC i archwilio'r theori, "The Killer Wave of 1607", fel rhan o'r gyfres Timewatch. Er iddo gael ei wneud cyn trychineb tsunami 2004, ni chafodd ei darlledu tan 2 Ebrill 2005.[11]

Mae'r Arolwg Daearegol Prydeinig wedi awgrymu y byddai tsunami yn fwy na thebyg wedi cael ei achosi gan ddaeargryn ar ffawt ansefydlog hysbys oddi ar arfordir de-orllewin Iwerddon, gan achosi dadleoliad fertigol y llawr y môr.[12] Mae un adroddiad cyfoes yn disgrifio cryndod y ddaear ar fore'r llifogydd;[13] fodd bynnag, mae ffynonellau eraill yn dyddio'r daeargryn hwn i ychydig fisoedd ar ôl y digwyddiad.[14]

Tystiolaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Daeth Haslett a Bryant o hyd i dystiolaeth sylweddol ar gyfer y ddamcaniaeth tsunami.[15] Roedd hyn yn cynnwys clogfeini enfawr a gafodd eu dadleoli i fyny'r traeth gan rym enfawr; haen hyd at 8 modfedd (20cm) trwchus o dywod, cregyn a cherrig o fewn gwaddod o fwd mewn tyllau turio o Ddyfnaint i Swydd Gaerloyw a Phenrhyn Gŵyr; a nodweddion erydiad creigiau o gyflymderau dŵr uchel ar draws Aber Hafren . [16]

Damcaniaeth ymchwydd storm[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae tebygrwydd rhwng Llifogydd Mawr 1607 a'r disgrifiadau o lifogydd yn East Anglia yn 1953 o ganlyniad i ymchwydd storm . Roedd rhai o'r ffynonellau gwreiddiol yn cyfeirio at lanw uchel a gwyntoedd cryfion o'r de-orllewin, amodau sy'n nodweddiadol o ymchwydd storm. Mae Horsburgh a Horritt wedi dangos bod y llanw a'r tywydd tebygol ar y pryd yn gallu cynhyrchu ymchwydd sy'n gyson â'r gorlifiad a welwyd.[17] Cafwyd storm ddifrifol y diwrnod hwnnw a effeithiodd hefyd ar arfordir Môr y Gogledd ar ynysoedd Prydain a'r Iseldiroedd, a oedd yn cyd-daro â llanw uchel.[14]

Nodiadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Modern sources for this event commonly use the Gregorian calendar, however contemporary records record the event as happening on 20 January 1606/07 under the Julian calendar (see for example the flood plaque, in St Mary's Church pictured on this page where the date is given as 20 January 1606). For a more detailed explanation of these changes in calendar and dating styles, see Old Style and New Style dates.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Disney, Michael (4 January 2005). "Britain had its own big waves - 400 years ago". The Times (London). http://www.timesonline.co.uk/tol/news/world/article408087.ece.
  2. BBC staff (24 September 2014). "The great flood of 1607: could it happen again?". BBC Somerset. http://www.bbc.co.uk/somerset/content/articles/2007/01/30/somerset_flood_1607_anniversary_feature.shtml.
  3. "Burnham on Sea". Somerset Guide. Archifwyd o y gwreiddiol ar 1 January 2011. https://web.archive.org/web/20110101154948/http://www.somersetguide.co.uk/Burnham-on-Sea/.
  4. Hawkins, Desmond (1982). Avalon and Sedgemoor. pp. 29–30. ISBN 0-86299-016-5. 
  5. 1607 Bristol Channel Floods: 400-Year Retrospective RMS Special Report (PDF). Risk Management Solutions (RMS). 2007. p. 12. 
  6. Disney 2005
  7. "Gods Warning to his people of England.". http://website.lineone.net/~mike.kohnstamm/flood/jonespamphlet/godswarning.html.
  8. Bryant, Edward; Haslett, Simon (2007). "Catastrophic Wave Erosion, Bristol Channel, United Kingdom: Impact of Tsunami?". Journal of Geology 115 (3): 253–270. Bibcode 2007JG....115..253B. doi:10.1086/512750. http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1059&context=scipapers.
  9. Bryant, Edward; Haslett, Simon (2002). "Was the AD 1607 Coastal Flooding Event in the Severn Estuary and Bristol Channel (UK) Due to a Tsunami". Archaeology in the Severn Estuary (13): 163–167. ISSN 1354-7089. http://ro.uow.edu.au/cgi/viewcontent.cgi?article=1100&context=scipapers.
  10. BBC staff (4 April 2005). "Tsunami theory of flood disaster". BBC News Online. http://news.bbc.co.uk/1/hi/wales/4397679.stm.
  11. "Burnhams 1607 flood to be the focus of BBC documentary". http://www.burnham-on-sea.com/1607-flood-news.shtml.
  12. BBC staff 2005
  13. Haslett, Simon K. (2010). Somerset Landscapes: Geology and landforms. Usk: Blackbarn Books. p. 159. ISBN 9781456416317. 
  14. 14.0 14.1 Zijlstra, Albert (2016-06-16). "The Bristol Tsunami". http://www.volcanocafe.org/the-bristol-tsunami-of-1607/.
  15. Haslett, Simon; Bryant, Edward (2004). "The AD 1607 Coastal Flood in the Bristol Channel and Severn Estuary: Historical Records from Devon and Cornwall (UK)". Archaeology in the Severn Estuary (15): 81–89. ISSN 1354-7089.
  16. Bryant & Haslett 2007
  17. Horsburgh, K. J.; Horritt, M. (2006). "The Bristol Channel floods of 1607 – reconstruction and analysis". Weather 61: 272–277. Bibcode 2006Wthr...61..272H. doi:10.1256/wea.133.05.