Chwarel Dinorwig

Chwarel Dinorwig
Math	safle archaeolegol, chwarel
Sefydlwyd	1787 ;
Daearyddiaeth
Gwlad	Cymru
Cyfesurynnau	53.123068°N 4.095983°W
Statws treftadaeth	heneb gofrestredig, Henebion Cenedlaethol Cymru
Manylion
Dynodwr Cadw	CN337
	Ffeiliau perthnasol ar Comin
	[golygwch ar Wicidata]

Roedd Chwarel Dinorwig yn un o’r ddwy chwarel fwyaf yng Nghymru gyda Chwarel y Penrhyn. Ar un adeg y ddwy yma oedd y chwareli mwyaf yn y byd.

Mae’r chwarel ar lechweddau Elidir Fawr, yr ochr arall i Lyn Padarn i bentref Llanberis. Fel gyda’r ardaloedd llechi eraill, gweithid y llechi gan bartneriaethau bychain o chwarelwyr yn y 18g. Yn 1787 ffurfiwyd un bartneriaeth fawr i weithio’r chwarel, ac yn 1809 cymerodd y meistr tir, Thomas Assheton Smith o’r Faenol, reolaeth y chwarel i’w ddwylo ei hun.

Yn 1824 agorwyd Rheilffordd Padarn fel tramffordd, ac yn 1843 trowyd hi yn reilffordd. Roedd yn cludo llechi o’r Gilfach Ddu ger Llanberis i’r Felineli, lle adeiladwyd porthladd dan yr enw ‘’Port Dinorwic’’ i allforio’r llechi. Rheilffordd Padarn oedd y gyntaf o reilffyrdd y chwareli i ddefnyddio trenau ager, yn 1843.

Amcangyfrifodd y Mining Journal yn 1859 fod Chwarel Dinorwig yn gwneud elw o £70,000 y flwyddyn. Erbyn diwedd y 1860au roedd yn cynhyrchu 80,000 tunnell o lechi y flwyddyn.

Anghydfod diwydiannol

Bu anghydfod diwydiannol yn 1874, yn dilyn ffurfio Undeb Chwarelwyr Gogledd Cymru. Cafodd tua 2,200 o chwarelwyr eu cloi allan ym mis Mehefin, ond ar ôl pum wythnos cytunodd y rheolwyr i dderbyn bodolaeth yr undeb.

Ym mis Hydref 1885 bu anghydfod diwydiannol eto yn y chwarel oherwydd fod gwyliau’r chwarelwyr yn cael eu lleihau, ac o ganlyniad clowyd y gweithwyr allan.

Dirywiad

Fel y chwareli eraill, effeithiwyd ar Dinorwig gan y ddau Ryfel Byd a’r Dirwasgiad Mawr, ac yn 1969 caeodd y chwarel, gyda dros 300 o chwarelwyr yn colli eu swyddi.

Stabla’

Dyna’r enw ar lafar am y clwstwr tai rhwng Pontrhythallt a Brynrefail ac yng nghysgod Craig y Dinas. Mae’n fwy na thebyg fod caer rywdro ar gopa Craig y Dinas, a chaer arall Carreg y Fran yn union gyferbyn ac ar draws Afon Rhythallt, yn gwarchod mynediad ymhellach i fyny’r dyffryn. Roedd yr afon yn llifo allan o Lyn Bogelyn , ac yn cyrraedd bron at odre Craig y Dinas. Ond pam Stabla’?

Gweddol ddiweddar yw’r enw o’i gymharu a’r gaer uwchben, ac y mae’n ymwneud â datblygiad rhyfeddol Chwarel Dinorwig ar ddechrau’r bedwaredd ganrif ar bymtheg a’r gwelliannau cynyddol i gario’r llechi i borthladd Y Felinheli neu’r Port Dinorwic bondigrybwyll.

Yn y cyfnod cynharaf roedd y llechi’n cael eu cario mewn troliau o’r Allt Ddu yn Ninorwig, eu gollwng i lawr inclên Clwt y Bont, ac yna ymlaen ar hyd gweundir Llanddeiniolen i’r porthladd. Ond fel roedd rhannau isaf y chwarel yn cael ei datblygu roedd angen cario’r llechi i fyny’r llechwedd serth i’r Allt Ddu – trafferthus a chostus!

Efallai mai dyna pam y talodd Sgweiar y Faenol grocbris am fferm Y Fachwen ganol y 1830’au, er mwyn cael gafael ar y tir ar hyd glannau Llyn Padarn; tir oedd yn ddigon gwastad i adeiladu ffordd haearn arno. Ond yn ystod ei dyddiau cynnar, ceffylau oedd yn tynnu’r wagenni. Yn ôl Griffith Ellis (Goruchwyliwr y Chwarel) “dechreuwyd gweithio’r Padarn Railway â cheffylau y 3ydd o Fawrth 1843.” Cwta bum mlynedd y parhaodd hyn, oherwydd erbyn mis Mawrth 1848 roedd injan stêm yn tynnu’r wagenni, a daeth oes y ceffyl i ben. Ond am y pum mlynedd hynny roedd angen rhywle i gadw’r ceffylau, ac yng nghysgod Craig y Dinas yr adeiladwyd stablau – ac mae’r enw wedi aros hyd heddiw.

Does ryfedd felly nad oes arwydd o adeiladau yn yr ardal ar Fap Degwm Llanddeiniolen, a dim annedd o gwbl ar Gyfrifiad 1841 chwaith. Ond erbyn 1851, ac oes y ceffylau eisoes wedi darfod, mae dwsin o dai yno yn cario’r enw Craig y Dinas. Ac y mae’r wybodaeth yn gysylltiedig â’r cyfrifiad hwn yn dangos pwysigrwydd y chwarel a’r rheilffordd. Does neb yn byw mewn dau o’r tai. Yn y gweddill cofnodir 5 o chwarelwyr, un ‘engine driver’, un ‘fireman’, un ‘engine cleaner’ ac un ‘rail guard’. Gellir amcangyfrif felly fod y tai wedi eu hadeiladu rhwng 1843 (ar gyfer y rhai oedd yn gofalu am y ceffylau) a 1848 pan oedd angen gweithwyr yn ymwneud â’r tren stêm.

Erbyn 1861 ni chofnodir ond wyth tŷ, a dau yn unig o’r trigolion oedd â gwaith yn ymwneud â’r rheilffordd – un ‘guard on the railway’ ac un ‘engine cleaner’. Mae pedwar ar ddeg o dai yno erbyn 1871, ac un o’r rheini yn wag. Mae’r ‘guard’ yn dal yno, ond mae’r ‘engine cleaner’ bellach yn ‘locomotive cleaner’, a’r swydd yn swnio gymaint a hynny yn bwysicach ! Yn 1881 daw’r enw Madog Terrace am y tro cyntaf yn y Cyfrifiad – naw o dai, un yn wag, a dim un o’r preswylwyr a gwaith yn gysylltiedig â’r rheilffordd na’r trên. Ond mae Craig y Dinas yn dal yno gyda deg o dai. O’r preswylwyr, mae dau ‘plate layer’a thri ‘engine smith’.

Mae’n ymddangos fod tai Madog Terrace wedi eu codi rywdro rhwng 1871 ac 1881 – rhes o dai deulawr bychan iawn o ran maint, a gardd gul yn ymestyn o’u cefnau i fyny llethrau isaf y graig. Y cofnod cynharaf y gallaf ei ddarganfod am yr enw yw 1877, sef cofnod o farwolaeth Hannah Mary Owen, plentyn blwydd a hanner oed. Y cyfeiriad llawn yw Madog Terrace, Llanddeiniolen. Mae adroddiadau papur newydd diweddarach am ardal y Stabla’ yn rhoi’r cyfeiriad fel Madog Terrace, Pontrhythallt a Madog Terrace, Penisarwaen. Ond y cyfeiriad cywir yn ôl y Swyddfa Bost oedd Madog Terrace, Cwm y Glo ! Digon i godi cur pen a phenbleth i unrhyw bostmon !

Ond am ba hyd tybed y bu trigolion Madog Terrace a Chraig y Dinas yn weithwyr ar y rheilffordd? Un digwyddiad a achosodd gryn newid mae’n debyg oedd defnyddio’r trên chwarel i gario gweithwyr i’r Gilfach Ddu. Cychwynnodd y sustem hon yn Awst 1895 [ar ôl tywydd gaeaf eithriadol y flwyddyn honno^[1]], a byddai angen i ddreifar y trên fyw yn Y Felinheli neu ym Mhenscoins. Felly diflannodd y gyrrwyr o’r Stabla !

Y platfform rhwng Pontrhythallt a’r Stabla oedd y mwyaf ar y rheilffordd, oherwydd roedd dros 400 o weithwyr yn cael eu codi yno bob dydd – o’r Ceunant, Tan y Coed, Bryngwyn, Llanrug a Phenisarwaun. Ac yng Nghyfrifiad 1901, chwe mlynedd ers i’r trên ddechrau cario gweithwyr i’r chwarel, roedd 27 o chwarelwyr yn byw yn Stabla. Dim ond dau oedd â chysylltiad â’r rheilffordd – un ‘locomotive fitter’ ac un ‘foreman platelayer’.

Daeth oes trên y gweithwyr i ben yn Hydref 1947 [cychwynodd y gwasanaeth yr un flwyddyn â thywydd mawr gaeaf 1895 a daeth i ben ar ol heth fawr y flwyddyn hon ^[2] ^[3]], a dirywio fu hanes y chwarel hefyd. Cludwyd y llwyth olaf o lechi ar y trên o’r Gilfach Ddu i Benscoins ddiwedd Hydref 1961, a dechreuwyd ar y gwaith o godi’r rheiliau. Roedd y gwaith wedi ei gwblhau erbyn Chwefror 1963 [ynghanol heth fawr arall^[4]]

Roedd rhai o dai Madog Terrace a Chraig y Dinas eisoes wedi eu gwerthu, ac yn 1966 aeth y gweddill ar werth, gyda’r mwyafrif yn mynd am rhyw £600 - £700. A daeth cysylltiad Stabla’ a rheilffordd y chwarel i ben. Mae’r lôn gul sy’n arwain o’r briffordd am ardal Craig y Dinas, ac sy’n rhedeg gyfochrog â gwely’r hen reilffordd yn parhau i gael ei galw yn Lon Stabla’. Stablau a ddefnyddiwyd am gwta bum mlynedd yn parhau i gael eu cofio ar lafar bron i ddwy ganrif yn ddiweddarach^[5]

Y safle heddiw

Erbyn hyn mae rhan o Chwarel Dinorwig o fewn Parc Gwledig Padarn, tra mae’r rhan arall yn cael ei ddefnyddio ar gyfer Gorsaf Bŵer Dinorwig sydd o dan yr hen chwarel. Trowyd hen weithfeydd y chwarel yn Amgueddfa Llechi Cymru, gyda arddangosfeydd yn cynnwys hen dai chwarelwyr o Danygrisiau ger Blaenau Ffestiniog.

Hollti llechi yn Chwarel Dinorwig tua 1910.
Barics Môn yn Chwarel Dinorwig. Byddai gweithwyr o Ynys Môn yn aros yma yn ystod yr wythnos cyn dychwelyd ar y fferi ar brynhawn dydd Sadwrn.
Awyrlun o 2022
Awyrlun, wrth i'r haul fachlud yn 2022
Rhan o'r chwarel