Zarqa

Oddi ar Wicipedia
(Ailgyfeiriad oddi wrth Zarca)
Jump to navigation Jump to search
Zarqa
Zarqa14.jpg
Math anheddiad dynol Edit this on Wikidata
Poblogaeth 481,300 Edit this on Wikidata
Sefydlwyd
  • 1902 Edit this on Wikidata
Cylchfa amser UTC+2 Edit this on Wikidata
Gefeilldref/i Oran Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Sir Ardal Lywodraethol Zarqa Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Gwlad Iorddonen Gwlad Iorddonen
Arwynebedd 60 km² Edit this on Wikidata
Uwch y môr 619 ±1 metr Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 32.08°N 36.1°E Edit this on Wikidata

Mae Zarca (Arabeg: الزرقاء; az-Zarqāʾ; "yr un glas"), a elwir hefyd yn Zarqa, Zerka, Ez-Zarqa ac Az-Zarqa (a elwir yn lleol fel ez-Zergā neu ez-Zer'a), yn ddinas yng Ngwlad Iorddonen a leolir 25 cilomedr i'r gogledd-ddwyrain o'r brifddinas, Amman.[1] Gyda 395,227 o drigolion (cyfrifiad 2004), mae'n ffurfio'r ail ddinas fwyaf yn y wlad. Zarca yw prifddinas Ardal Lywodraethol Zarqa (Muhāfaẓat az-Zarqā), lle roedd 635,160 o bobl yn byw yn 2015,[2] neu 15.5% o boblogaeth yr Iorddonen. Mae gan Zarka ei phrifysgol breifat ei hun.

Trosolwg[golygu | golygu cod y dudalen]

Lleolir Zarca yn nyffryn yr afon Zarqa yng ngogledd orllewin Gwlad Iorddonen. Zarka yw canolfan ddiwydiannol y wlad: mae mwy na 50% o ddiwydiant yr Iorddonen wedi'i leoli yn y ddinas. Mae gan y ddinas y sefyllfa hon yn bennaf oherwydd ei bod mor agos at y ganolfan bŵer a phrisiau tir sy'n rhatach nag yn Amman.

Mae poblogaeth y ddinas wedi cynyddu'n sydyn ers yr 1940au. Ar ôl y Rhyfel Chwe Diwrnod, dilynodd ffrwd o ffoaduriaid i'r Iorddonen o Lan Orllewinol, Balestina, gan ddyblu'r ddinas o ran poblogaeth.

Cyhoeddwyd prosiect adeiladu tai a swyddfeydd mawr yn 2007. Rhaid i fwy na 370,000 o bobl gael eu cartrefu mewn lleoliad newydd yn Zarca. Bydd y gwaith yn cael ei ariannu gan gwmnïau o Arabia Sawdi. Enwyd y ddinas newydd yn Ddinas Breswyl y Brenin Abdullah Ben Abdul Aziz Al Saud ar ôl y Abdullah, brenin Sawdi Arabia. Yn cael ei alw'n fwyaf yn hanes Saudi, bydd y prosiect yn cael ei weithredu gan gwmnïau o ranbarth y Gwlff a bydd yn costio sawl biliwn o ddoleri. Gosodir llinell reilffordd fodern newydd i Amman fel rhan o'r prosiect.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Er ei bod pobl wed byw yn ardal Zarqa ers y ganrif gyntaf, sefydlwyd dinas Zarqa gan fewnfudwyr o ranbarth y Cawcasws yn 19g yn dilyn y rhyfeloedd rhwng Ymerodraeth yr Otomaniaid ac Ymerodraeth Rwsia. Ymgartrefodd ffoaduriaid o'r rhyfeloedd ar hyd yr Afon Zarqa. Yn fuan wedyn adeiladwyd gorsaf Reilffordd Hejaz yn yr dref newydd. Trodd gorsaf reilffordd Zarqa yn ganolbwynt pwysig. Ar 10 Ebrill 1905, cyhoeddodd y llywodraethwr Otoman archddyfarniad a oedd yn caniatáu i'r mewnfudwyr Xexen (oedd eu cyndadau wedi ffoi rhag lluoedd Rwsia) feddu ar diroedd yr oeddent wedi setlo arnynt. Tyfodd y boblogaeth yn gyflym wedi hynny. Ar 18 Tachwedd 1928, cyhoeddodd llywodraeth newydd yr Iorddonen archddyfarniad i sefydlu'r cyngor trefol cyntaf ar gyfer Zarqa.

Yn ystod cyfnod lywodraethol Mandad Prydain dros Iorddonen a Phalesteina ffurfiwyd Llu Ffin Trawsiorddonen (Transjordan Frontier Force) yn 1926, adeiladwyd canolfannau filwrol yn y ddinas gan y Fyddin Brydeinig a daeth y ddinas yn ddiweddarach yn cael ei galw'n "ddinas filwrol".[3] Roedd pencadlys Lleng Arabaidd Iorddonen (yr 'Arab Legion' enwog) yn Zarca.

Bu cyn-faes Awyr "Dawson's Field" ger Zarca yn leoliad ar gyfer ffrwydro tri awyren a gipiwyd gan herwgipwyr Ffrynt Poblogaidd ar gyfer Rhyddhau Palesteina (PFLP) fel rhan o ddigwyddiadau cythryblus Mis Medi Du yn 1970 rhwng lluoedd teyrnas yr Iorddonen a'r Palesteiniaid. Darlledwyd y ffrwydradau ar deledu'r byd.

Demograffeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Qurtobah, Az-Zarqa

Mae poblogaeth metropolitan Zarca oddeutu 700,000 in 2010. Zarqa yw'r ardal fetropolitan drydedd fwyaf yn Iorddonen ar ôl Amman ac Irbid, tra bod y ddinas ei hun, yr ail fwyaf o ran poblogaeth ar ôl Amman, gyda phoblogaeth o oddeutu 500,000.

Blwyddyn Poblogaeth
1903 1,000
1928 6,000
1952 28,456
2004 450,102

Economi a seilwaith[golygu | golygu cod y dudalen]

Priffordd Amman-Zarca
Al Amirah Rahmah, Az-Zarqa
Athrofa Peirianneg Prifysgol Zarca

Mae Zarca wedi'i gysylltu gan Reilffordd Hejaz i Amman i'r de ac â Syria i'r gogledd. Mae rheilffordd newydd wrthi'n cael ei hadeiladu i gysylltu Amman â Zarqa.[4] Mae Zarqa ar y briffordd ryngwladol sy'n cysylltu Saudi Arabia â Syria ac ar briffordd ryngwladol Amman-Baghdad.

Diwydiant[golygu | golygu cod y dudalen]

Zarca yw canolfan ddiwydiannol y Iorddonen. Mae'n gartref i dros 50% o ffatrïoedd y wlad. Mae twf diwydiant yn y ddinas yn ganlyniad i gostau eiddo tiriog isel ac agosrwydd at y brifddinas Amman.

Mae nifer o gyfleusterau sy'n hanfodol i economi'r Iorddonen wedi'u lleoli yn Zarca, megis yr unig ffatri burfa olew yn Iorddonen. Yn ôl Siambr Fasnach Zarca, daeth 10% o gyfanswm allforion Iorddonen yn 2011 o Ardal Lywodraethol Zarqa, sef cyfanswm o fwy na US $512 miliwn.[5] Roedd cynhyrchion lledr a dilladwaith yn cynnwys tua 52% o allforion Zarqa'a, ac yna cynhyrchion cemegol, amaethyddol a fferyllol.

Addysg[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae tair prifysgol yn Zarca, y mwyaf ohonynt yw'r Brifysgol Hasimaidd (Hashemite University). Y ddau arall yw Prifysgol Gymhwysol Al-Balqa a Phrifysgol Zarca. Mae colegau cymunedol a chanolfannau ymchwil eraill wedi'u lleoli yn Zarca fel yr Al-Zarqa Educational and Investment. Ceir hefyd, lawer o ysgolion uwchradd yn Zarca, yn fwyaf nodedig yw Ysgol Uwchradd Bechgyn Zarqa, a ystyrir yn un o'r ysgolion uwchradd hynaf yn yr Iorddonen.

Herwgipio[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar 6 Medi 1970, yn ystod 'mis Medi Du', fe wnaeth Ffrynt y Bobl dros Rhyddhau Palesteina (PFLP) herwgipio tri awyren a'u gorfodi i lanio ym Maes Dawson, maes awyr y ddinas, yr oedd ymladdwyr Palesteinaidd wedi eu hailenwi'n "Faes Awyr y Chwyldro". Cafodd pedwerydd awyren ei herwgipio ychydig ddyddiau'n ddiweddarach. Roedd y rhai a gymerodd ran yn yr ymosodiad yn mynnu rhyddhau carcharorion Palesteinaidd, ond yn y pen draw rhyddhawyd pob gwystl. Cafodd yr awyrennau eu chwythu i fyny. Yn dilyn hyn, cychwynodd byddin yr Iorddonen gyrch i hela am yr herwgipwyr gan ladd neu anafu nifer o sifiliaid di-euog yn sgil hyn.

Brodorion Zarca[golygu | golygu cod y dudalen]

Oriel[golygu | golygu cod y dudalen]

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Su, Alice (14 February 2014). "In the Middle East, Arabic Wikipedia is a flashpoint — and a beacon". Wired (Condé Nast). https://www.wired.com/threatlevel/2014/02/arabic-wikipedia/. Adalwyd 14 February 2014.
  2. "The General Census - 2015" (PDF). Department of Population Statistics.
  3. "Archived copy". Archifwyd o y gwreiddiol ar December 12, 2009. Cyrchwyd December 9, 2009.CS1 maint: Archived copy as title (link)
  4. http://www.jordantimes.com/news/local/cabinet-approves-land-sale-hijaz-railway
  5. Assbeel Newspaper (Arabic content)