Tegau Eurfron

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Santes, brenhines a gwraig Caradog Freichfras (477 - 540) oedd Tegau Eurfron sy'n fwyaf nodedig am dri pheth: ei chlogyn neu fantell (un o Dri Thlws ar Ddeg Ynys Prydain), ei ffyddlondeb a'i morwyndod.

Cyfeirir ati gyda'r enw 'Eurfron' am y tro cyntaf yn 1576, ond fe'i disgrifir fel gwraig Caradog yn y Rhamantau ffrengig, Livre de Carados a'r Le Manteau Mal Taillé, darn byr a ddyddir i ddiwedd 12g. Mae'r cofnod cyntaf o'r enw 'Tegau' i'w gael yn y 14g, yng ngwaith Goronwy Ddu ap Tudur (1320-70) ac mewn cerdd gan Dafydd ap Gwilym (fl.1340-70). Mae Guto'r Glyn (fl.1440-93) yn cymharu ei noddwraig gyda hi, a'i noddwr i Garadog Freichfras. Dywed fod ei mantell yn cyrraedd y llawr, ond nad oedd mantell merched eraill cyn hired. Tua'r un pryd mynnodd Lewis Glyn Cothi (fl.1447-86) fod ei noddwr o linach Caradog a 'Thegau Eururon' [1] Cyfeiria'r beirdd hyn ati fel symbol o burdod ei morwyndod a'i ffydlondeb i'w gŵr.

Storiau[golygu | golygu cod y dudalen]

Ymledodd y storiau am Tegau o Gymru, drwy Brydain ac i Ffrainc.

  • Ceir storiau amrywiol amdani, ac yn eu plith ceir esboniad sut y cafodd ei henw 'Eurfron'. Ymddangosodd y cyfnod cyntaf o'r chwedl hon yn Livre de Carados, un o'r rhamantau Arthuraidd, Ffrengig.
  • Stori arall yw honno am ei mantell a oedd â gwerthoedd cyfrin, ac yn profi a oedd y ferch yn forwyn ai peidio. Cofnodir hon yn Le Manteau Mal Taillé, rhamant o ddiwedd y 12g (gol. Romania, XIV, (1885) tt.343380) ac yn ddiweddarach mewn baled Saesneg o'r enw The Boy and the Mantle (Dogfen Ffolio yr Esgob Percy; gol. J.W.Hales a Frederick J.Furnival, II.301-311). Ceir cysylltiad yn y stori hon â Gwenhwyfar, gwraig y Brenin Arthur. Mewn un cofnod dywedir i Wenhwyfar a merched llys y Brenin wisgo'r fantell, ond nad oedd yn eu ffitio, ac edrychai'n doredig, yn garpiau amdanynt. Pan roddodd Tegau'r wisg amdani - yr un oedd yr hanes, ac edrychai'n hyll amdani. Ond trodd dywedodd idi gusannu ei chariad, Caradog, cyn ei briodi, ac ar hynny, ffitiodd y fantell amdani fel maneg.
  • Ceir trydydd stori: am gorn yfed sy'n colli gwin dros unrhyw ddyn sydd â gwraig anniwair (hy yn anfoesol, yn chwantu dynion eraill neu'n odinebus).[2]
  • Cyllell gig yw gwrthrych y prawf olaf a nodir, ac fel y storiau uchod, mae'n brawf o ffyddlondeb y person. Dim ond gŵr sydd â gwraig anniwair all ei defnyddio.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Gwaith Lewis Glyn Cothi gan E.D.Jones, 1953, t.194) a sonia mewn cerdd arall am 'Fantell Degeu'.
  2. [Lai du Cor gan Robert Biket; c.1175 (Ed. H.Dörner, Strasbourg, 1907).

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]