Afon Amazonas

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Afon Amazonas
Amazonriverbasin basemap.png
Math Afon, water resource Edit this on Wikidata
Enwyd ar ôl Amazon Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Gwlad Periw, Colombia, Brasil Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 0.166667°S 49°W, 4.4403°S 73.4472°W, 0.5933°S 49.9563°W Edit this on Wikidata
Tarddiad Quebrada Apacheta Edit this on Wikidata
Aber Cefnfor yr Iwerydd Edit this on Wikidata
Llednentydd Afon Purus, Afon Madeira, Tapajós, Afon Xingu, Rio Negro, Afon Jurua, Afon Japurá, Afon Marañón, Afon Ucayali, Afon Tocantins, Afon Napo, Afon Putumayo, Afon Preto da Eva, Afon Nanay, Afon Javary, Afon Abacaxis, Afon Paru, Trombetas, Afon Jari, Solimões, Afon Jutai, Afon Urubu, Afon Jandiatuba, Afon Manacapuru, Afon Uatumã, Afon Nhamundá, Afon Arabela, Itaya, Afon Guajará Edit this on Wikidata
Dalgylch 7,050,000 cilometr sgwâr Edit this on Wikidata
Hyd 6,400 cilometr Edit this on Wikidata
Arllwysiad 209,000 metr ciwbic yr eiliad, 168,700 metr ciwbic yr eiliad Edit this on Wikidata

Mae Afon Amazonas yn afon yn rhan ogleddol De America. Yr Amazonas yw'r afon fwyaf yn y byd; mae rhywfaint o ddadlau ai'r Amazonas ynteu Afon Nîl yw'r hwyaf yn y byd, ond yn sicr mae yr Amazonas yn cario llawer mwy o ddŵr nag unrhyw afon arall. Mae'r Amazonas yn cario mwy o ddŵr na'r Mississippi, Afon Nîl ac Afon Yangtze gyda'i gilydd. Mae'r afon o leiaf 6,400 km o hyd, ac yn yr aber mae tua 60 km o led.

Cyn concwest De America gan Ewroppeaid, mae'n ymddangos nad oedd un enw ar yr afon, gyda darnau gwahanol ohoni yn dwyn enwau fel Paranaguazú, Guyerma a Solimoes. Yn 1500, y Sbaenwr Vicente Yañez Pinzón oedd arweinydd y fintai gyntaf o Ewropeaid i ddarganfod yr afon. Rhoddwyd yr enw Amazonas i'r afon gan Francisco de Orellana, wedi iddo ddarganfod llwyth lle roedd y merched yn ymladd ochr yn ochr a'r dynion, megis yr Amazoniaid ym mytholeg Roeg. Orellana oedd yr Ewropead cyntaf i ddilyn yr afon yr holl ffordd o'r Andes i'r môr.

Mae tarddiad yr afon yn y Quebrada de Apacheta, yn yr Andes yn ardal Arequipa, Periw. Mae croes bren yn nodi'r tarddle. Wedi gadael yr Andes mae'r afon yn ffurfio rhan o'r ffin rhwng Periw a Colombia yna'n llifo trwy Brasil.

Tarddle Afon Amazonas, wrth droed Nevado Mismi
Llun lloeren o aber Amazonas, yn edrych tua'r de

Prif afonydd y dalgylch[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae mwy na 1,000 o afonydd yn rhedeg i mewn i'r Amazonas. Y prif rai yw:

  

Agweddau dynol[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r Amazonas yn eithriadol o bwysig ar gyfer trafnidiaeth, a gall llongau pur fawr gyrraedd ymhell i fyny'r afon. O gwmpas glannau'r afon y mae'r mwyafrif mawr o boblogaeth ei dalgylch yn byw. Y prif borthladdoedd ar yr afon yw Iquitos (Periw), Leticia (Colombia) a Manaos (Brasil). Gellir ystyried Belem do Pará (Brasil) yn borthladd ar yr afon hefyd, er ei bod mewn gwirionedd ar Afon Tocantins ychydig cyn i honno uno a'r Amazonas.