Albert Evans-Jones

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cynan yn y canol: Eisteddfod Aberdâr, 1956.

Bardd, dramodydd ac eisteddfodwr o fri oedd Albert Evans-Jones, sy'n fwy adnabyddus wrth ei enw barddol Cynan (14 Ebrill 189526 Ionawr 1970).

Bywyd Cynnar[golygu]

Cafodd Cynan ei eni ym Mhwllheli, yn fab i Richard Albert Jones a Hannah Jane (née Evans) roedd ei dad yn berchennog bwyty yn y dre. Cafodd ei addysg yn Ysgol Ramadeg Pwllheli a Choleg Prifysgol Gogledd Cymru, lle graddiodd yn 1916[1]

Rhyfel Byd Cyntaf[golygu]

Ar ôl graddio ymunodd Cynan â Chwmni Cymreig y Corfflu Meddygol gan wasanaethu yn Salonica a Ffrainc , yn wreiddiol fel dyn ambiwlans ac yna fel caplan y cwmni.[2] Cafodd ei brofiadau o ryfel effaith dwys ar ei ganu, i'r fath raddau fod Alan Llwyd yn honni mai Cynan, nid Hedd Wyn yw prif fardd rhyfel Cymru o gyfnod y Rhyfel Byd Cyntaf. Canodd Hedd Wyn ei gerddi sydd yn ymwneud â'r rhyfel cyn iddo ymrestru, a bu farw yn y gyflafan cyn iddo gael cyfle i ganu am ei brofiadau fel milwr, ond gan Gynan y ceir y disgrifiadau mwyaf cignoeth o erchyllterau'r Rhyfel, ac effaith rhyfela ar gorff yn ogystal ag ysbryd dyn.[3]

O Dduw, a rhaid im gofio sawr
Y fan lle rhedai'r llygod mawr -
A bysedd glas y pethau mud
A glic eu gynnau bron i gyd?

Gyrfa ar ôl y Rhyfel[golygu]

Wedi dod o'r fyddin aeth Cynan i Goleg y Bala i hyfforddi ar gyfer weinidogaeth y Methodistiaid Calfinaidd. Ordeiniwyd ef ym Mhenmaenmawr Sir Gaernarfon ym 1920 lle bu'n gwasanaethu fel gweinidog hyd 1931. Rhoddodd y gorau i'w alwad ym 1931 a chafodd ei benodi'n diwtor yn Adran Efrydiau Allanol Coleg Prifysgol Gogledd Cymru yn arbenigo mewn Drama a Llenyddiaeth Cymru. Er iddo roi'r gorau i'r weinidogaeth parhaodd Cynan i bregethu yn rheolaidd, ac roedd yn un o bregethwyr mwyaf poblogaidd ei ddydd ym mhulpudau anghydffurfiol Cymru.

Trwy gydol ei gyfnod yn gweithio yn y Brifysgol bu Cynan yn byw ym Mhorthaethwy Sir Fôn, ond yn ei gerdd fwyaf poblogaidd mae o'n mynegi dymuniad i ymddeol i Aberdaron:[4]

Pan fwyf yn hen a pharchus
Ac arian yn fy nghod,
A phob beirniadaeth drosodd
A phawb yn canu 'nghlod
Mi brynaf fwthyn unig
Heb ddim o flaen y ddôr.
"Ond creigiau Aberdaron
A thonnau Gwyllt y Môr

Byd y Ddrama[golygu]

Yn ogystal â bod yn un o feirdd a llenorion pwysicaf Cymru ei gyfnod, gwnaed cyfraniad enfawr i fyd y ddrama gan Cynan hefyd. Ysgrifennodd dwy ddrama hir: Hywel Harris a enillodd prif wobr yr Eisteddfod ar gyfer drama ym 1931. Ym 1957 fe'i comisiynwyd i ysgrifennu drama ar gyfer ei berfformio yn yr Eisteddfod Genedlaethol sef Absalom Fy Mab. Addasodd ddwy ddrama o'r Saesneg, Lili'r Grog ( John Masefield ), a Hen ŵr y mynydd ( Norman Nicholson ), a berfformiwyd gyntaf ar daith gan gwmni'r Genhinen ym 1949, a Cynan ei hun yn gyfarwyddwr.

Sensor[golygu]

Ym 1931 fei penodwyd yn ddarllenydd dramâu Cymraeg ar ran yr Arglwydd Siambrlen er mwyn sicrhau bod dramâu Cymraeg yn gadw at gofynion y deddfau sensoriaeth, parhaodd yn y swydd nes diddymu'r deddfau sensoriaeth ym 1968.[5] Yr oedd yn cael ei ystyried yn sensro rhyddfrydol, er enghraifft fe wnaeth caniatáu perfformio drama James Kitchener Davies Cwm y Glo, er iddo gael ei feirniadu am fod mor fasweddus fel na ddylid byth mo'i pherfformio pan enillodd wobr drama Eisteddfod Castell Nedd ym 1934.[6]

Fe wnaeth Cynan lawer o ymddangosiadau ar y radio a'r teledu ac ef oedd testun y rhaglen deledu lliw a darlledwyd cyntaf yn yr Iaith Cymraeg Llanc o Lŷn.[7]

Yr Eisteddfod Genedlaethol[golygu]

Mae Cynan yn cael ei gofio yn bennaf am ei gyfraniad enfawr i'r Eisteddfod Genedlaethol. Bu'n Archdderwydd ddwywaith, yr unig berson i gael ei ethol i'r swydd am ail dymor. Ei ddau dymor oedd o 1950 hyd 1954 ac o 1963 hyd 1966. Yr oedd yn Gofiadur yr Orsedd yn 1935, ac yn gyd-ysgrifennydd Cyngor yr Eisteddfod Genedlaethol yn 1937. Ef oedd yr Archdderwydd cyntaf i dderbyn yn gyhoeddus mai dyfais Iolo Morgannwg oedd yr orsedd ac nad oedd ganddo unrhyw gysylltiadau â derwyddiaeth hynafol. Drwy wneud hyn fe leihaodd y rhwyg a oedd yn bodoli rhwng yr Eisteddfod a rhai yn y byd eglwysig ac academaidd.

Cynan oedd yn gyfrifol am gynllunio seremonïau modern Coroni a Chadeirio'r Bardd yn yr Eisteddfod fel y maent yn cael eu perfformio heddiw, gan greu seremonïau, a oedd, yn ei dyb ef yn adlewyrchu ysbryd y genedl.

Enillodd y goron yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Caernarfon 1921 gyda'r gerdd "Mab y Bwthyn", ac eilwaith yn yr Wyddgrug 1923 gyda "Yr Ynys Unig". Enillodd y Gadair yn Eisteddfod Genedlaethol Cymru Pont-y-pwl 1924 am ei gerdd "I'r Duw nid Adwaenir", ond nid awdl ar y pedwar mesur ar hugain traddodiadol ydoedd; yn hytrach, mesur y tri-thrawiad, sef mesur a ddyfeiswyd gan Iolo Morganwg. Cafodd drydedd coron yn Eisteddfod Bangor yn 1931 am ei gerdd "Y Dyrfa" sydd yn trafod gêm rygbi.

Anrhydeddau[golygu]

Dyfarnwyd gradd D. Lit er anrhydedd iddo gan Brifysgol Cymru ym 1961.

Dyfarnwyd iddo ryddfraint bwrdeistref Pwllheli ym 1963.

Cafodd y CBE ym 1949, a'i urddo'n farchog yn 1969 (Fel Syr Cynan Evans Jones yn hytrach na Syr Albert Evans Jones.)

Priodas Marwolaeth Claddedigaeth[golygu]

Bu Cynan yn briod ddwywaith: yn gyntaf i Ellen J. Jones o Bwllheli ym 1921 a chawsant un mab ac un ferch, bu Ellen farw yn 1962. Ym 1963 priododd Menna Meirion Jones o'r Fali, Ynys Môn. [8] Bu farw Cynan ar 26 Ionawr 1970 a chladdwyd ef ym mynwent Eglwys Sant Tysilio, Ynys Môn.

Llyfryddiaeth[golygu]

  • Cynan, Absalom Fy Mab (Lerpwl, 1957).
  • Cynan (gol. y gyfres), Tegwyn Jones, Adlais o’r hen wrthryfel, (Llanrwst, 1999).
  • J. T. Williams (deth.), Cynan gyda atgofion George M. Ll. Davies, Yr Ail Bistyll (Caernarfon, 1922).
  • Cynan, ‘Ail Gafodd-o’, Lleufer, cyfrol 11, rhif 3 (Hydref 1955), tt. 107–118.
  • Cynan, ‘Atgofion Cynan am Hedd Wyn’, Ford Gron, cyfrol 2, rhif 7 (Mai 1932), tt. 149, 170.
  • Cynan, ‘Atgyfodi Twm Nant’, Llwyfan (Bangor), cyfrol 1 (Haf 1968), tt. 31–33.
  • Cynan, ‘Bwgan y farddoniaeth “anfoesol”’, Ford Gron, cyfrol 1, rhif 10 (Awst 1931), t. 11.
  • Cynan, Caniadau Cynan (Llundain, 1927).
  • Cynan, Cerddi Cynan (Lerpwl, 1959).
  • Cynan, ‘Cydnabod’, Lleufer, cyfrol 12, rhif 3 (Hydref 1956), tt. 107–112.
  • Cynan, Cynan: Llyfr lliwio i ddathlu canmlwyddiant geni un o brif feirdd Cymru (Pwllheli, 1995).
  • Cynan, ‘Cynhyrchu Pasiant Cenedlaethol y Cadeirio a’r Coroni’, Llwyfan (Bangor), cyfrol 3 (Haf 1969), tt. 11–14.
  • Cynan, J. Williams Hughes, J. Ellis Williams, D. Tecwyn Evans, G. Hartwell Jones, ‘Y Ddrama a’r Pulpud’, Ford Gron, cyfrol 1, rhif 4 (Chwefror 1931), tt. 20 a 22.
  • Cynan, ‘Y Ddrama yng Nghymru’, Llwyfan (Bangor), cyfrol 5 (1971), tt. 25–26.
  • Cynan, ‘Dysgu Barddoni’, Lleufer, cyfrol 18, rhif 3 (Hydref 1962), tt. 107–114.
  • Cynan, ‘Englyn clasur Gruffydd ap Siôn Phylip uwch cist ei dad’, Lleufer, cyfrol 20, rhif 2 (Haf 1964) tt. 71–72.
  • Cynan, Ffarwel Weledig (Lerpwl, 1946).
  • Cynan, Hywel Harris: Drama Bedair Act (Wrecsam, 1932).
  • Cynan, John Huws Drws Nesa (Aberystwyth, 1950). [Cyfaddasiad o’r stori ‘Mr Sampson’ gan Charles Lee]
  • Cynan, ‘Tir Ango’, Ford Gron, cyfrol 4, rhif 10 (Awst, 1934), tt. 237–240.
  • Cynan, Lili’r Grog (Aberystwyth, 1936). [Cyfaddasiad o John Mansfield, ‘Good Friday’.]
  • Cynan, Mr. Smart (Aberystwyth, 1950).
  • Cynan, ‘O Berthynas i’r Eisteddfod’, Lleufer, cyfrol 7, rhif 4 (Gaeaf 1951), tt. 162–168.
  • Cynan, Hen Ŵr y Mynydd (Llandybïe, 1949).
  • Cynan, ‘Pan oeddwn i’n fachgen’, Lleufer, cyfrol 6, rhif 4 (Gaeaf 1950), tt. 161–168.
  • Cynan, Pasiant y Newyddion Da (Caernarfon, 1929).
  • Cynan, Y Sêr yn eu Graddau (Aberystwyth, 1950). [Drama un act]
  • Cynan, ‘Stribedu Ffilm’, Lleufer, cyfrol 14, rhif 3 (Hydref 1958), tt. 129–30.
  • Cynan, ‘Tad Beirdd Eryri: Dafydd Tomos (“Dafydd Ddu Eryri”) 1759–1822’, Trafodion Anrhydeddus Gymdeithas Y Cymmrodorion (1969, Rhan 1)/Transactions of the Honourable Society of Cymmrodorion (1969, Part 1) (Llundain, 1970), tt. 7–23
  • Cynan, Y Tannau Coll (Caernarfon, 1922).
  • Cynan, Telyn y Nos (Caerdydd, 1921).
  • Cynan, ‘Fel hyn rwy’n ei gweld hi’, Barddas, rhif 284 (Awst/Medi/Hydref, 2005), tt. 60–61.
  • Cynan, ‘Y Goeden Eirin’, Lleufer, cyfrol 3, rhif 2 (Haf 1947), tt. 64–68.
  • Thomas Parry, Hanes yr Eisteddfod, a Cynan, Eisteddfod Genedlaethol a’r Orsedd Heddiw, (Lerpwl, D.D). [1960au]

Amdano[golygu]

  • J. T. Jones, ‘Oedd Madam Gruffydd yn caru Hywel Harris?’, Ford Gron, cyfrol 1, rhif 11 (Medi 1931), tt. 5–6.
  • Eric Wynne Roberts, ‘Yr actor a’r cynhyrchydd’, Llwyfan (Bangor), Cyf. 5 ([ca. 1971]), tt. 22–23.
  • (Gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995).
  • Bedwyr Lewis Jones, ‘Y Llanc o Dref Pwllheli’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 55–74.
  • Tilsi, ‘Cynan yr Archdderwydd’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 75–78.
  • Wilbert Lloyd Roberts, ‘Dyn drama a theatr ac actio’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 80–90.
  • Dilwyn Cemais, ‘Cynan: Pendefig Pasiant’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 91–95.
  • W. R. P. George, ‘Ffarwel Weledig’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 96–113.
  • James Nicholas, ‘Cynan y Cofiadur’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 114–120.
  • Huw Tegai, ‘Cynan yr Athro Dosbarth’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 121–124.
  • R. Wallis Evans, ‘Cynan y Sensor, 1931–1968’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 125–134.
  • Bedwyr Lewis Jones, ‘Y Beirniad’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 135–141.
  • R. Bryn Williams, ‘Rhai Atgofion am Cynan’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 142–145.
  • T. Gwynne Jones, ‘Ambell atgof’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 147–151.
  • T. W. Thomas, ‘[Cynan] Y Cyfaill’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 152–56.
  • Richard Jones, ‘Atgofion am Cynan’, yn (gol.) Ifor Rees, Dŵr o Ffynnon Felin Bach: cyfrol i goffau canmlwyddiant geni Cynan (Dinbych, 1995), tt. 160–163.
  • Richard Jones, ‘Yr Athro’, Llwyfan, cyfrol 5 (ca 1971), tt. 16–18.
  • Alun Llywelyn-Williams, ‘Y Bardd’, Llwyfan, cyfrol 5 (ca 1971), tt. 12–14.
  • Bedwyr Lewis Jones, ‘Y Beirniad’, Llwyfan, cyfrol 5 (ca 1971), tt. 28–29 a 32.
  • (Gol.) Ifor Rees, Bro a Bywyd Syr Cynan Evans-Jones, 1895–1970 (Caerdydd, 1982).
  • Huw Williams, ‘Cerdd yn y cof: sôn, am gerdd ac athro arbennig’, Lleufer Newydd 3 (1993), t. 24.
  • William Morris, ‘Y Cerddi Eisteddfodol’, Llwyfan, cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 7–9.
  • Selwyn Iolen (Selwyn Griffith), ‘Colofn yr Archdderwydd’, Yr Enfys (Gwanwyn 2007), t. 25.
  • Gwyndaf, ‘Cynan a Gorsedd y Beirdd’, Llwyfan, cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 2–4.
  • J. T. Jones (John Tudur), ‘Cynan a’i waith’, Taliesin, cyfrol 52 (1985), tt. 90–97.
  • Robyn Lewis, ‘Cynan: “un o hogia’r dre”’, Barn, rhif 388 (Mai 1995), tt. 26–27.
  • Bedwyr Lewis Jones, Cynan: Y llanc o dref Pwllheli (Pwllheli, 1981).
  • Alan Llwyd, ‘Golygyddol’, Barddas, rhif 251, (Mawrth/Ebrill, 1999), tt. 4–12.
  • Ernest Roberts, ‘Y Gweinyddwr’, Llwyfan (Bangor), cyfrol 5 (ca. 1971), t. 5.
  • Huw Davies, ‘Yr Hogyn o Bwllheli’, Llwyfan (Bangor), cyfrol 5 (ca. 1971), tt. 10–11.
  • Rhys Puw, ‘Perfformiad cyntaf Hywel Harris’, Ford Gron, cyfrol 2, rhif 7 (Mai 1932), t. 153.
  • Bedwyr Lewis Jones, ‘P’run oedd capel bach gwyngalchog Cynan?’, Barddas, rhif 120 (Ebrill 1987), tt. 1–2.
  • Gerwyn Wiliams, ‘Rhamant Realaidd Cynan’, Taliesin, rhif 76 (Mawrth 1992), tt. 105–112.
  • Dafydd Owen, ‘Tair Cerdd Cynan (OBWV rhifau 290, 291, 292)’, Barn, rhif 236 (Tachwedd 1991), tt. 23–24.
  • Wyn Hobson, ‘Un llinell, un prynhawn’, Barddas, rhif 207/208, (Gorffennaf/Awst, 1994), tt. 39–43.
  • Gilbert Ruddock, ‘Yr Ysgol Farddol’, Barddas, rhif 110 (Mehefin, 1986), tt. 11–12.
  • Dafydd Owen, Cynan (Cyfres Writers of Wales, 1979)

Cyfeiriadau[golygu]

  1. Y Bywgraffiadur ar-lein
  2. Breuddwyd Cymro Mewn Dillad Benthyg RR Williams Gwasg y Brython 1964
  3. Gwaedd y Bechgyn; Gol Alan Llwyd & Elwyn Edwards Cyhoeddiadau Barddas 1989
  4. Hoff Gerddi Cymru, Gol:Di-enw, Gwasg Gomer 2000
  5. Williams, Gerwyn (Hydref 2013). Y Sgets a Gadd ei Gwrthod, Rhifyn 609. Barn
  6. [1] Ail godi nyth cacwn
  7. Cynan
  8. Y Bywgraffiadur ar lein "JONES, Syr CYNAN (ALBERT) EVANS" http://yba.llgc.org.uk/cy/c4-JONE-EVA-1895.html?query=Cynan&field=content
Mae'r erthygl hon yn cynnwys testun o'r cofnod Albert Evans-Jones (Cynan) ar yr Esboniadur, adnodd addysgiadol agored gan y Coleg Cymraeg Cenedlaethol. Mae gan y cofnod penodol hwnnw'r drwydded agored CC BY-SA 4.0; gweler testun y drwydded am delerau ail-ddefnyddio'r gwaith.