Santes Tybïe

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Santes Tybïe
Entrance to Llandybie Parish Church - geograph.org.uk - 4445311.jpg
Ganwyd Aberhonddu Edit this on Wikidata
Man preswyl Llandybïe Edit this on Wikidata
Dinasyddiaeth Baner Cymru Cymru
Galwedigaeth arweinydd crefyddol Edit this on Wikidata
Blodeuodd 470 Edit this on Wikidata
Tad Brychan Edit this on Wikidata

Santes Gymreig oedd Tybïe (bl. 5g). Roedd hi'n un o 24 o ferched Brychan Brycheiniog. Dywedir iddi sefydlu eglwys ar safle Llandybïe, Sir Gaerfyrddin.[1] Dethlir ei gŵyl mabsant ar 30 Ionawr (gweler isod).

Chwedlau[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn ôl y chwedl, roedd gan Frychan lys unwaith yn Nyffryn Tywi, sef Llys Brychan. Aeth ei ferch Tybïe i fyw mewn cell feudwy gyda'i chwaer, Lluan (neu 'Lleian') a morynion eraill yng Nghelli-forynion, rhwng y Mynydd Du a'r Mynydd Mawr. Dywedir mai nhw oedd y cyntaf i ymledu Cristnogaeth yn y rhan honno o Gymru. Roedd ganddi gell arall mewn llecyn o'r enw Cae'r Groes hefyd.[2]

Un diwrnod daeth criw o reibwyr "paganaidd" i'r ardal a lladdwyd Tybïe ganddynt. Yn ôl un traddodiad, gerllaw ei heglwys y lladdwyd hi ond yn ôl traddodiad arall fe'i lladdwyd tua hanner milltir i ffwrdd a ffrydiodd ffynnon o'r man a elwir er hynny yn Ffynnon Dybïe. Bu'r ffynnon honno yn gyrchfan gan gleifion am ganrifoedd i iachau eu hunain.[2]

Cof[golygu | golygu cod y dudalen]

Roedd yn arfer cynnal gŵyl mabsant bob blwyddyn drannoeth y Nadolig i goffhau Tybïe. Gelwid yr ŵyl yn Ddygwyl Dybïe. Fel rhan o'r ŵyl, etholid 'maer' gan y bobl a'i arwain o gwmpas Llandybïe ar gefn asyn: mae'r llenor a hanesydd lleol Gomer M. Roberts yn cofnodi fod hynny'n dal i ddigwydd yn y 1940au.[2]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. T. D. Breverton, The Book of welsh Saints (Caerdydd, 2001).
  2. 2.0 2.1 2.2 Gomer M. Roberts, 'Y Santes Dybïe a'i Frawd', yn Chwedlau'r Ddau Fynydd (Llyfrau'r Dryw, Llandybïe, 1948.