Salvador Allende

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Salvador Allende
Salvador Allende 2.jpg
Ganwyd 26 Mehefin 1908 Edit this on Wikidata
Santiago de Chile Edit this on Wikidata
Bu farw 11 Medi 1973 Edit this on Wikidata (65 oed)
Santiago de Chile Edit this on Wikidata
Alma mater Prifysgol Chile Edit this on Wikidata
Gwaith Gwleidydd, meddyg, llawfeddyg Edit this on Wikidata
Priod Hortensia Bussi Edit this on Wikidata
Plant Isabel Allende, Beatriz Allende Edit this on Wikidata
Teulu Laura Allende Edit this on Wikidata
Llinach Allende family[*]
Gwobr/au Urdd José Martí, Order of Augusto César Sandino, Gwobr Heddwch Lennin, Order of Bernardo O'Higgins, Order of Merit, Gwobr Cymdeithion O. R. Tambo Edit this on Wikidata
Llofnod
Salvador Allende signature.svg

Yr oedd Salvador Guillermo Allende Gossens (26 Mehefin 1908 - 11 Medi 1973) yn wleidydd o Chile a wasanaethodd fel arlywydd ei wlad o 3 Tachwedd 1970 hyd ei farwolaeth. Fe'i ganed yn Valparaiso.

Gyrfa wleidyddol[golygu | golygu cod y dudalen]

Ymddiddorai Allende mewn gwleidyddiaeth yn ddyn ifanc, a chafodd ei arestio sawl gwaith yn ystod ei amser fel myfyriwr am iddo gymryd rhan mewn gweithgareddau radicalaidd. Cynorthwyodd i sefydlu Plaid Sosialaidd Chile, plaid Farcsaidd annibynnol a ddilynai lwybr gwahanol i'r Blaid Gomiwynyddol a oedd yn dilyn llwybr yr Undeb Sofietaidd. Cafodd ei ethol i Siambr Dirprwyon Chile yn 1937, gwasanaethodd fel gweinidog iechyd am dair blynedd ac fel seneddwr o 1945 hyd 1970.

Safodd dair gwaith am yr arlywyddiaeth - yn 1952, 1958 a 1964 - ond heb lwyddiant. Yn 1970 llwyddodd gyda mwyafrif bychan i ddod yn arlywydd Chile a chychwynodd ar raglen radicalaidd asgell chwith i greu cymdeithas sosialaidd mewn fframwaith llywodraeth ddemocrataidd yn y wlad. Ond wynebai wrthwynebiad eang gan elfennau grymus yn y sector preifat a byd busnes ; cefnogai llywodraeth yr Unol Daleithiau'r gwrthwynebwyr a rhoddwyd y CIA ar waith yn y wlad i helpu tanseilio llywodraeth Allende. Ym mis Medi 1973, cafwyd coup milwrol yn ei erbyn a sefydlwyd junta militaraidd dan arweiniad y Cadfridog Augusto Pinochet. Bu farw cannoedd o bobl yn yr ymladd. Lladdwyd Allende yn y brwydro i gipio'r Palas Arlywyddol yn Santiago, prifddinas Chile.

Yn y misoedd ar ôl lladd Allende, ffôdd cannoedd o bobl, yn cynnwys nith Allende, y nofelydd Isabel Allende, i geisio lloches yn yr Unol Daleithiau a gwledydd eraill.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]