Menora

Oddi ar Wicipedia
Neidio i'r panel llywio Neidio i'r bar chwilio
Menorah 0307.jpg
Data cyffredinol
Mathcandelabra Edit this on Wikidata
Lleoliady Deml yn Jeriwsalem Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Menora
Menorah yr Ail Deml Iddewig, a ddarlunnir ar Borth Titus yn Rhufain

Mae menora (Hebraeg: מְנוֹרָה) neu menorah yn ganhwyllyr saith-cangen, a wnaed o aur solet. Roedd yn symbol hynafol ar gyfer yr Israeliaid ac un o'r symbolau hynaf ar gyfer Iddewiaeth yn gyffredinol. Yn ôl rhai o sylwebwyr y Beibl, mae'r menora yn symbol o'r llwyn llosgi a welodd Moses ar Sinai.[1]

Mae gan y menorah saith cangen, felly ni ddylid ei gymysgu â'r canwyllyr naw cangen a ddefnyddir yn Hanukkah, a gelwir hefyd yn Gŵyl y Golau.[2]

Y Menorah a'r Tabernacl/Teml Iddewig[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn ôl y Beibl Hebraeg, rhoddodd Du|w gyfarwyddyd i Moses i wneud canhwyllyr saith cangen a’i osod yn y Tabernacl ar yr ochr ddeheuol (Exodus 25:31-40, 26:35). Yn nheml Solomon, dywedir bod deg menora wedi llosgi, pump o bobtu (1 Brenhinoedd 7:48-49): "Dyma Solomon yn gwneud yr holl bethau yma ar gyfer teml yr ARGLWYDD hefyd: yr allor aur, y bwrdd aur roedden nhw'n gosod y bara cysegredig arno o flaen yr ARGLWYDD, 49 y canwyllbrennau o aur pur wrth y fynedfa i'r gell fewnol gysegredig (pump ar yr ochr dde a phump ar y chwith). Hefyd roedd y blodau, y lampau a'r gefeiliau wedi'u gwneud o aur."[3]

Mae ymchwil hanesyddol wedi dangos nad oedd y menorah ar ffurf canhwyllbren saith cangen yn wrthrych cwlt eto yn y cyfnod cyn yr Ail Deml. Mae'r stori yn Exodus yn dafluniad etiolegol o'r Ail Deml i'r tabernacl.[4]

Y Menorah a Hanukkah[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn Saesneg, a gellir dadlau, yn y Gymraeg hefyd, y menora oedd yr enw yn wreiddiol ar y candelabra saith cangen a ddefnyddiwyd mewn addoliad Iddewig. Hanukkiah yn Hebraeg yw'r enw ar y candelabra Hanukkah naw cangen, ond daeth siaradwyr Saesneg i ddefnyddio menorah ar gyfer hyn hefyd. Mae menorah Hanukkah yn cofio diarddeliad gan Jwda Maccabee o luoedd goresgynnol o Deml Jerwsalem. Ceisiodd Maccabee a'i ddilynwyr olew ar gyfer menorah y deml fel y gellid ailgysegru'r cysegr, ond dim ond digon o olew a gawsant am un diwrnod. Yn wyrthiol, bu'r swm bach hwnnw o olew yn llosgi am wyth diwrnod, nes y gellid cael cyflenwad newydd. Mae menorah Hanukkah yn cynnwys cannwyll ar gyfer pob diwrnod yr oedd yr olew yn ei losgi, ynghyd â'r shammes, "cannwyll gwas" a ddefnyddir i oleuo'r lleill.[5]

Symbolaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae’r Torah yn cael ei gymharu â’r golau a’r mitzvot (gorchmynion) â’r lampau sy’n gwneud y golau’n weladwy (Diarhebion 6:23); "Mae gorchymyn fel lamp, a dysgeidiaeth fel golau,ac mae cerydd a disgyblaeth yn arwain i fywyd."[6] Israel fydd goleuni’r byd (Eseia 60:3). Mae enaid dyn hefyd yn cael ei gynrychioli fel lamp (Diarhebion 20:27; "Mae'r gydwybod fel lamp gan yr ARGLWYDD, yn chwilio'n ddwfn beth sydd yn y galon."[7]

Ar ôl dinistrio'r ail deml yn 70 OC. nid oedd gan y menora bellach unrhyw arwyddocâd defodol yng ngwasanaeth y deml. Cymerwyd y menorah o'r deml yn ysbail rhyfel a'i arddangos yn Rhufain yn y Deml Heddwch. Fodd bynnag, roedd y Menorah yn aml yn cael ei ddarlunio mewn synagogau, beddrodau a phaentiadau. Mae'r menorah saith canghennog o'r deml Iddewig yn cael ei ddarlunio ar fwa buddugoliaethus Titus a daeth yn fodel ar gyfer darlunio'r menorah fel symbol swyddogol o wladwriaeth Israel.

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Robert Lewis Berman, A House of David in the Land of Jesus, p. 18 (Pelican, 2007). ISBN 978-1-58980-720-4
  2. "Hanukkah". Gwasanaeth Tân Gogledd Cymru. Cyrchwyd 31 Hydref 2022.
  3. "1 Brenhinoedd". Beibl.net. Cyrchwyd 2 Tachwedd 2022.
  4. Rachel Hachlili (2001): The Menorah, the Ancient Seven-armed Candelabrum: Origin, Form, and Significance. Brill, Leiden, pag. 9: „… the seven-armed menorah does not antedate the Second Temple period“, en pag. 36: „The record in Exodus of the tabernacle menorah is a retrojection of the Second Temple type“.
  5. "Menorah". Geiriadur Merriam-Webster. Cyrchwyd 31 Hydref 2022.
  6. "Diarebion". Beibl.net. Cyrchwyd 2 Tachwedd 2022.
  7. "Diarhebion". Beibl.net. Cyrchwyd 2 Tachwedd 2022.
Menorah template.svg Eginyn erthygl sydd uchod am Iddewiaeth. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.