Mantra

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
353, Taiwan, 苗栗縣南庄鄉獅山村 - panoramio (2).jpg
Data cyffredinol
Mathuned ieithyddol, llafarganu Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Mantra Bwdhaidd ar gerddoriaeth draddodiadol o India. (6 munud 19 eiliad)[1]

Problem chwarae ffeil yma? Gweler Cymorth.

Ynganiad cysegredig yw Mantra neu mantram (Sansgrit: मन्त्र ynganiad: [/]ˈmʌntrəynganiad: [/] Pali: mantaṃ) sy'n air neu'n ffonem, neu grŵp o eiriau yn Sansgrit, Pali ac ieithoedd eraill y cred ymarferwyr fod â phwerau crefyddol, hudol neu ysbrydol.[2][3] Mae gan rai mantras strwythur cystrawennol ac ystyr lythrennol, tra nad oes gan eraill.[4]

Y symbol Om - mantra yn yr ysgol Vedanta o Hindwiaeth.
Om Mani Padme Hum, Mantra Bwdhaidd wedi'i ysgrifennu mewn Sgript Tibetaidd gyda Steil Mandala

Cyfansoddwyd y mantras cynharaf yn Sansgrit Vedic yn India tua 2000-1000 CC.[5] Ar ei symlaf, mae'r gair ॐ (Aum, Om) yn gwasanaethu fel mantra, credir mai hwn yw'r sain a lefarwyd gan berson ar y ddaear. Mae sain aum wrth ei gynhyrchu yn creu atseinedd yn y corff sy'n helpu'r corff a'r meddwl i fod yn dawel, digynwrf. Mewn ffurfiau mwy soffistigedig, yn ymadroddion melodig gyda dehongliadau ysbrydol fel hiraeth ddynol am wirionedd, realiti, goleuni, anfarwoldeb, heddwch, cariad, gwybodaeth a gweithredu.[2][5][6]

Mae'r defnydd, strwythur, swyddogaeth, pwysigrwydd, a mathau o fantras yn amrywio yn ôl ysgol ac athroniaeth Hindŵaeth, Bwdhaeth, Jainiaeth a Sikhaeth.[3][7] Yn nhraddodiad Shingon Japan, ystyr y gair Shingon yw mantra.[8] Mae emynau, gwrthffonau, siantiau, cyfansoddiadau a chysyniadau tebyg i'w cael yn Zoroastriaeth,[9] Taoaeth, Cristnogaeth, ac mewn mannau eraill.[2] Mae Mantras yn chwarae rhan ganolog mewn tantra.[5][10] Yn yr ysgol hon o feddwl, ystyrir bod mantras yn fformiwla gysegredig ac yn ddefod bersonol iawn, sy'n cael effaith, dim ond ar ôl cychwyn eu llefaru. Mewn ysgolion eraill Hindŵaeth, Bwdhaeth, Jainiaeth neu Sikhaeth, nid yw cychwyn yn ofyniad.[6][9]

Geirdarddiad a gwreiddiau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mantras wedi'i ysgrifennu ar graig ger Namche Bazaar Nepal

Mae'r gair Sansgrit mantra- yn deillio o'r gwreiddyn man- sef "meddwl".[11][12][13][14][15]

Cred ysgolheigion[2][5] bod y defnydd o fantras wedi cychwyn cyn 1000 CC. Erbyn y cyfnod Vedig canol (1000 CC i 500 CC) - yn ôl Frits Staal - roedd mantras mewn Hindŵaeth wedi datblygu i fod yn gyfuniad o gelf a gwyddoniaeth.[5]

Y cyfieithiad Tsieineaidd yw 眞言, 真言; zhenieg: 'geiriau gwir' a'r gair Japanaeg yw shingon (a ddefnyddir hefyd fel yr enw ar gyfer sect Shingon). Yn ôl Alex Wayman a Ryujun Tajima, ystyr "Zhenyan" (neu "Shingon") yw "ynganiad cywir", mae ganddo'r ymdeimlad o'r "union fantra sy'n datgelu gwirionedd y dharmas", a dyma lwybr mantras.[8][16]

Diffiniad[golygu | golygu cod y dudalen]

Nid oes diffiniad bydeang a dderbynnir yn gyffredinol o mantra.[17]

Yn ôl yr Oxford Living Dictionary diffinnir mantra fel gair neu sain sy'n cael ei ailadrodd i gynorthwyo canolbwyntio mewn myfyrdod. Mae'r Cambridge Dictionary yn darparu dau ddiffiniad gwahanol. Mae'r cyntaf yn cyfeirio at Hindŵaeth a Bwdhaeth: gair neu sain y credir bod ganddo bŵer ysbrydol arbennig. Mae'r ail ddiffiniad yn fwy cyffredinol: gair neu ymadrodd sy'n aml yn cael ei ailadrodd ac sy'n mynegi cred arbennig o gryf. Er enghraifft, gall tîm pêl-droed ddewis geiriau unigol fel eu "mantra" eu hunain.

Hindŵaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Rhoddir yr enw ' Veda ' i'r corff helaeth o lenyddiaeth sy'n cynnwys Mantra a Brahmana. Hyd yn hyn rydym wedi bod yn cyfeirio'n bennaf at Mantras sy'n ffurfio cyfran Samhita o'r Veda. Mae'r Rigveda Samhita yn cynnwys tua 10,552 Mantra, wedi'u dosbarthu yn ddeg llyfr o'r enw Mandalas. Mae Sukta yn grŵp o Fantras.[18] Daw Mantras ar sawl ffurf, gan gynnwys ṛc (penillion o'r Rigveda er enghraifft) a sāman (siantiau cerddorol o'r Sāmaveda er enghraifft).[2][5]

Yn ôl y traddodiad Indiaidd mae 'Veda' yn cael ei ystyried yn ysgrythur a ddatgelwyd gan y goruwchnaturiol, nid yw wedi'i chyfansoddi gan unrhyw awdur dynol. Mae'r emynau Vedig (Suktas) neu'r penillion (Mantras) yn cael eu gweld a'u siarad gan y gweledydd yn unig (Rishis). Nid yw'r gweledydd hwn yn awdur ar y Mantras nac yn gyfrifol am gynnwys y Mantras. Mae Yaska, yr arddangoswr hynaf o Veda, wedi dweud yn benodol bod y gweledydd hwn wedi derbyn y wybodaeth gysegredig neu'r wybodaeth a ddatgelwyd iddynt. Yna fe'i rhoddwyd i ddisgynyddion trwy gyfarwyddyd llafar. Maent yn grynhoadau llafar a oroesodd ers cychwyn amser. Maent nid yn unig yn cael eu hadnabod fel ysgrythurau, ond hefyd fel prif ffynnon diwylliant Indiaidd a gwareiddiad dynol.[18]

Yn yr ysgol Tantrig y sain yw'r bydysawd.[19] Daw'r goruchaf (para) â bodolaeth trwy'r Gair (Shabda). Mae'r greadigaeth yn cynnwys dirgryniadau ac amleddau amrywiol sy'n arwain at ffenomenau'r byd.

Swyddogaeth a strwythur[golygu | golygu cod y dudalen]

Un o swyddogaethau mantras yw dod a naws i ddefodau a chadarnhau defodau.[20] Mae pob mantra, yn nefodau Vedig, wedi'i gyplysu â gweithred. Yn ôl Apastamba Srauta Sutra, mae un mantra yn cyd-fynd â phob gweithred ddefodol, oni bai bod y Sutra yn nodi’n benodol bod un weithred yn cyfateb i sawl mantra. Yn ôl Gonda,[21] ac eraill,[22] mae cysylltiad a rhesymeg rhwng mantra Vedig a phob gweithred ddefodol Vedig sy'n cyd-fynd â hi. Yn yr achosion hyn, swyddogaeth mantras oedd bod yn offeryn effeithiol, defodol i'r offeiriad, ac yn offeryn ar gyfer gweithrediadau defodol i eraill.

Yn ôl Staal,[5] gellir siarad mantras Hindŵaidd yn uchel, anirukta (heb ei ynganu), upamsu (anghlywadwy), neu manasa (heb ei siarad, ond ei adrodd yn y meddwl). Mewn defnydd defodol, mae mantras yn aml yn offerynnau myfyrdod distaw.

Gwahoddiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar gyfer bron pob mantra, mae yna chwe chainc o'r enw Shadanga.[23] Y chwe yw: Gweledydd (Rishi), Duwdod (Devata), Hadau (Beeja), Ynni (Shakti), Meistr (chanda), a Kilaka (Lock).

Dulliau[golygu | golygu cod y dudalen]

Y mantra mwyaf sylfaenol yw Om, a elwir mewn Hindŵaeth fel y "mantra'r pranava," ffynhonnell pob mantras. Yr athroniaeth Hindŵaidd y tu ôl i hyn yw'r rhagosodiad mai dim ond Un realaeth sydd cyn bodolaeth a thu hwnt i fodolaeth, Brahman, ac mae'r amlygiad cyntaf o Brahman wedi'i fynegi fel Om. Am y rheswm hwn, mae Om yn cael ei ystyried yn syniad sylfaenol, ac felly mae'n cael ei rag-ddodi a'i ôl-ddodi i bob gweddi Hindŵaidd. Er y gall rhai mantras alw duwiau neu egwyddorion unigol, mae mantras sylfaenol, fel y ' Mantra Shanti', y ' Mantra Gayatri' ac eraill i gyd yn canolbwyntio yn y pen draw ar yr Un realaeth hwn.

Yn yr ysgol Tantrig mae'r sain yw'r bydysawd.[19] Daw'r goruchaf (para) â bodolaeth trwy'r Gair (Shabda). Mae'r greadigaeth yn cynnwys dirgryniadau ac amleddau ac amplitudau amrywiol sy'n arwain at ffenomenau'r byd.

Enghreifftiau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mantra o ysgol Hindŵaeth Bhakti Hare Krishna
Mae'r mantra Gayatri yn cael ei ystyried yn un o'r rhai mwyaf cyffredinol o'r holl fantras Hindŵaidd, gan alw'r Brahman cyffredinol fel egwyddor gwybodaeth a goleuo'r Haul cyntefig. Mae'r mantra wedi'i dynnu o'r 10fed pennill o Emyn 62 yn Llyfr III y Rig Veda.[24]
ॐ भूर्भुवस्व: | तत्सवितुर्वरेण्यम् | भर्गो देवस्य धीमहि | धियो यो न: प्रचोदयात्
Oṁ Bhūrbhuvaswaha Tatsaviturvarenyam bhargo devasya dhīmahi dhiyo yo naḥa prachodayāt, [25]
"Gadewch inni fyfyrio ar y gogoniant rhagorol hwnnw o'r Goleuni dwyfol (Vivifier, Haul). Boed iddo ysgogi ein dealltwriaeth (gwybodaeth, goleuo deallusol)." [24]
Pavamana
असतो मा सद्गमय । तमसो मा ज्योतिर्गमय । मृत्योर्मामृतं गमय ॥ asato mā sad-gamaya, tamaso mā jyotir-gamaya, mṛtyor-māmṛtaṃ gamaya .
( Bṛhadāraṇyaka Upaniṣad 1.3.28)
"o'r afreal arwain fi i realaeth, o'r tywyllwch arwain fi i'r goleuni, o farwolaeth arwain fi i anfarwoldeb."
Shanti
Oṁ Sahanā vavatu
sahanau bunaktu
Sahavīryam karavāvahai
Tejasvi nāvadhītamastu
Mā vidviṣāvahai
Oṁ Shāntiḥ, Shāntiḥ, Shāntiḥ.
"Om! Gadewch i'r Astudiaethau yr ydym gyda'n gilydd yn ymgymryd â hwy fod yn effro;
Na fydded Animeiddrwydd yn ein plith;
Om! Heddwch, Heddwch, Heddwch."
- Taittiriya Upanishad 2.2.2

Bwdhaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae ymarfer Mantra yn aml yn cael ei gyfuno â myfyrdod anadlu, fel bod rhywun yn adrodd mantra ar yr un pryd ag mewn-anadl ac all-anadlu i helpu i ddatblygu llonyddwch a chanolbwyntio. Mae myfyrdod Mantra yn arbennig o boblogaidd ymhlith pobl leyg. Fel ymarferion canolbwyntio sylfaenol eraill, gellir ei ddefnyddio yn syml i'r meddwl, neu gall fod yn sail i ymarfer mewnwelediad lle mae'r mantra yn dod yn ganolbwynt arsylwi ar sut mae bywyd yn datblygu, neu'n gymorth i ildio a gadael i rwybeth fynd."[26]

Mae'r mantra "Buddho" yn gyffredin yn Nhraddodiad Coedwig Gwlad Thai ac fe'i dysgwyd gan Ajahn Chah a'i fyfyrwyr.[27] Mantra arall poblogaidd yn Bwdhaeth Thai yw Samma-Araham, gan gyfeirio at y Bwdha pwy sydd wedi cyrraedd 'perffeithrwydd yn yr ystyr Bwdhaidd' (araham), a ddefnyddir mewn myfyrdo Dhammakayad.[28][29]

Crefyddau eraill[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Mantra Bwdhaidd Hynafol Ye Dharma Hetu, a geir yn aml yn India a gwledydd eraill.
  • Om Ma Tri Mu Ye Sa Le Du Mantra o Bon yn Tibeteg.
  • Nam Myōhō Renge Kyō (南 無 妙法 蓮華 経) Mantra Bwdhaeth Nichiren yn Japaneaidd.
  • Na Myōhō Renge Kyō (名 妙法 連結 経) Mantra'r Tenshō Kōtai Jingūkyō yn Japan.
  • Námó Běnshī Dà Zìzàiwángfó (南 無 本 師大 自在 王佛) [30] Mantra sect Bwdha (佛乘 宗) yn Tsieineaidd.
  • Námó Tiānyuán Tàibǎo Āmítuófó (南 無 天元 太保 阿彌陀佛) Mantra Xiantiandao a Shengdao yn Tsieineaidd.
  • Wútàifó Mílè (無 太 佛 彌勒) Mantra Yiguandao [31] yn Tsieina.
  • Guānshìyīn Púsà (觀世音 菩薩) Mantra'r Li-ism yn Tsieina.
  • Zhēnkōng jiāxiàng, wúshēng fùmǔ (真空 家鄉 , 無 生 父母) Mantra'r Luojiao [32] yn Tsieina.
  • Zhong Shu Lian Ming Dé, Zheng YI xin Ren gong, Bó Xiao Ren Ci Jiao, Jie Jiǎn Zhen Lǐ ef (忠恕廉明德,正義信忍公,博孝仁慈覺,節儉真禮和) Mae'r mantra y Tiender a'r Arglwydd o Eglwys y Bydysawd [33] yn Tsieina.
  • Qīngjìng Guāngmíng Dàlì Zhìhuì Wúshàng Zhìzhēn Móní Guāngfó (清淨 光明 大力 智慧 無上 至 真 摩尼 光佛) Mantra'r Manichaeis yn Tsieina.

Jainiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r cysyniad o fantras mewn Jainiaeth yn ymdrin yn bennaf â cheisio maddeuant, canmol Arihants, neu dduwiau fel Nakoda, Padmavati, Manibhadra, Saraswati, Lakshmi, ac eraill.  Ac eto honnir bod rhai mantras yn gwella deallusrwydd, ffyniant, cyfoeth neu enwogrwydd. Mae yna lawer o fantras yn Jainiaeth; mae'r mwyafrif ohonynt mewn Sansgrit neu Prakrit, ond yn yr ychydig ganrifoedd diwethaf, mae rhai wedi'u cyfansoddi mewn ieithoedd Hindi neu Gujrati. Mae mantras, cwpledi, naill ai'n cael eu llafarganu neu eu canu, naill ai'n uchel neu trwy symud gwefusau yn unig neu mewn distawrwydd wrth feddwl.

Sikhaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn y grefydd Sikhaidd, mae mantar neu mantra yn Shabad (gair neu emyn) o'r Adi Granth sy'n canolbwyntio'r meddwl ar Dduw. Trwy ailadrodd y mantra, a gwrando ar eich llais eich hun, mae meddyliau'n cael eu lleihau ac mae'r meddwl yn codi uwchlaw materoliaeth i diwnio i mewn i lais Duw.

Mae mantras mewn Sikhaeth yn sylfaenol wahanol i'r mantras cyfrinachol a ddefnyddir mewn crefyddau eraill. Yn wahanol i grefyddau eraill, mae mantras Sikhaidd yn rhydd i unrhyw un eu defnyddio. Fe'u defnyddir yn agored ac ni chânt eu haddysgu mewn sesiynau cyfrinachol ond fe'u defnyddir o flaen gwasanaethau Sikhiaid.[34]

Y Mool Mantar, cyfansoddiad cyntaf Guru Nanak, yw'r ail fantra Sikhaidd mwyaf adnabyddus.

Y mantra mwyaf adnabyddus yn y ffydd Sikhaidd yw "Wahe Guru." Yn ôl y bardd Sikhaidd Bhai Gurdas, y gair "Wahe Guru" yw'r Gurmantra, neu'r mantra a roddir gan y Guru, ac mae'n dileu'r ego.[35]

Yn ôl y 10fed Meistr Sikhaidd, Guru Gobind Singh, rhoddwyd y mantra "Wahe Guru" i ddyn gan Dduw i Urdd y Khalsa, ac mae'n diwygio'r gwrthgiliwr ac yn ei buro.

Taoaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae mantras yn Taoaeth hefyd, fel y geiriau Dàfàn yǐnyǔ wúliàng yīn (大梵 隱語 無量 音), lle ailadroddir yn enw un o'r dwyfolion. Defnyddir y sillaf Indiaidd om (唵) hefyd mewn mantras Taoaeth. Ar ôl dyfodiad Bwdhaeth dechreuodd llawer o sectau Taoaeth ddefnyddio sillafau Sansgrit yn eu mantras neu eu talisman fel ffordd i wella pŵer ysbrydol rhywun ar wahân i'r swyn-ganeuon Han traddodiadol. Un enghraifft o hyn yw "mantra calon" Pu Hua Tian Zun (普 化 天尊), dwyfolyn Taoaidd mewn Taoaeth crefyddol uniongred. Ei mantra yw "Ǎn hōng zhā lì sà mó luō - 唵 吽 吒 唎 薩 嚩 囉". Mae Taoydd yn credu mai'r swyn-ganeuon hyn yw mantra calon Pu Hua Tian Zun a fydd yn eu hamddiffyn rhag Qi drwg ac yn tawelu emosiynau. Mae yna hefyd fantras yn Cheondoism, Daesun Jinrihoe, Jeung San Do ac Onmyōdō.[36]

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Llafarganu Bwdhaiddt. Geiriau mewn Pali: Buddham saranam gacchami, Dhammam saranam gacchami, Sangham saranam gacchami. Mewn Sansgrit: Buddham saranam gacchâmi, Dharmam saranam gacchâmi, Sangham saranam gacchâmi. Ystyr: Rwy'n mynd am loches ym Mwdha, dwi'n mynd am loches mewn dysgeidiaeth Bwdhaidd, dwi'n mynd am loches mewn Mynachiaeth Bwdhaidd.
  2. 2.0 2.1 2.2 2.3 2.4 Jan Gonda (1963). The Indian Mantra. 16. Oriens. tt. 244–297. Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; mae'r enw "jgtim" wedi'i ddiffinio droeon gyda chynnwys gwahanol
  3. 3.0 3.1 Feuerstein, Georg (2003), The Deeper Dimension of Yoga. Shambala Publications, Boston, MA
  4. James Lochtefeld, The Illustrated Encyclopedia of Hinduism, Volume 2, ISBN 0-8239-2287-1, pages 422–423
  5. 5.0 5.1 5.2 5.3 5.4 5.5 5.6 Frits Staal (1996). Rituals and Mantras, Rules without meaning. Motilal Banarsidass. ISBN 978-8-12081-412-7. Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; mae'r enw "staal" wedi'i ddiffinio droeon gyda chynnwys gwahanol Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; mae'r enw "staal" wedi'i ddiffinio droeon gyda chynnwys gwahanol
  6. 6.0 6.1 Alper, Harvey (1991). Understanding mantras. Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 978-81-208-0746-4. OCLC 29867449.
  7. Nesbitt, Eleanor M. (2005), Sikhism: a very short introduction, Oxford University Press, ISBN 978-0-19-280601-7
  8. 8.0 8.1 Law, Jane Marie (1995). Religious Reflections on the Human Body. Indiana University Press. tt. 173–174. ISBN 0-253-11544-2. Cyrchwyd 16 Hydref 2016.
  9. 9.0 9.1 Boyce, M. (2001), Zoroastrians: their religious beliefs and practices, Psychology Press
  10. Goudriaan, Teun (1981). Hindu tantric and Śākta literature. Wiesbaden: Harrassowitz. t. Chapter VIII. ISBN 978-3-447-02091-6. OCLC 7743718.
  11. Monier-Williams, Monier (1992) [1899]. A Sanskrit-English dictionary etymologically and philologically arranged with special reference to cognate Indo-European languages;. Leumann, Ernst, 1859-1931., Cappeller, Carl, 1842-1925. (arg. New). Oxford: The Clarendon Press. t. 787.1. ISBN 8121502004. OCLC 685239912.
  12. "Definition of MANTRA". www.merriam-webster.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 31 Mawrth 2019. Cyrchwyd 2019-05-04.
  13. Macdonell, Arthur A., A Sanskrit Grammar for Students § 182.1.b, p. 162 (Oxford University Press, 3rd edition, 1927).
  14. Whitney, W. D., Sanskrit Grammar § 1185.c, p. 449(New York, 2003, ISBN 0-486-43136-3).
  15. "Mantra". www.etymonline.com. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 4 Mai 2019. Cyrchwyd 2019-05-04.
  16. Alex Wayman; Ryujun Tajima (1992). The Enlightenment of Vairocana. Motilal Banarsidass. tt. 225, 254, 293–294. ISBN 978-81-208-0640-5. Cyrchwyd 16 Hydref 2016.
  17. Harvey Alper (1989), Understanding Mantras, ISBN 81-208-0746-4, State University of New York, pages 3–7
  18. 18.0 18.1 "Vedic Heritage". vedicheritage.gov.in/. Cyrchwyd 18 Chwefror 2021. Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; mae'r enw "vedicheritage-gov-in" wedi'i ddiffinio droeon gyda chynnwys gwahanol
  19. 19.0 19.1 Spencer, L. (2015). Flotation: A Guide for Sensory Deprivation, Relaxation, & Isolation Tanks. ISBN 1-32917-375-9, ISBN 978-1-32917-375-0, p. 57.
  20. Jan Gonda (1963), The Indian Mantra, Oriens, Vol. 16, pages 258–259
  21. Jan Gonda (1980), Vedic Ritual: The non-Solemn Rites, Amsterdam; see also Jan Gonda (1985), The Ritual Functions and Significance of Grasses in the Religion of the Veda, Amsterdam; Jan Gonda (1977), The Ritual Sutras, Wiesbaden
  22. P.V. Kane (1962), History of Dharmasastra, Volume V, part II
  23. Swami, Om (2017). The ancient science of Mantras. Jaico Publications. ISBN 978-9-38634-871-5.
  24. 24.0 24.1 Monier Monier-Williams (1893), Indian Wisdom, Luzac & Co., London, page 17
  25. Meditation and Mantras, p.75
  26. Kornfield, j. Modern Buddhist masters, pg 311.
  27. Ajahn Chah, Clarity of Insight, "Clarity Insight". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2 Mehefin 2015. Cyrchwyd 21 Mai 2015.
  28. Stede, William (1993). Rhys Davids, T. W. (gol.). The Pali-English dictionary (arg. 1. Indian). New Delhi: Motilal Banarsidass. ISBN 8120811445. Cyrchwyd 25 Mai 2017.
  29. Desaransi, Phra Ajaan Thate (2 Tachwedd 2013). "Buddho". Access to Insight (Legacy Edition). Archifwyd o'r gwreiddiol ar 13 Mai 2017. Cyrchwyd 25 Mai 2017.
  30. "本師『大自在王佛』的出處". Epaper.buddhayana.info. 15 Mai 2004. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 25 April 2012. Cyrchwyd 17 Gorffennaf 2012.
  31. "An "Emperor" and a "Lord Buddha" of the Yi Guan Dao Are Executed". Chinese Sociology & Anthropology 21 (4): 35–36. 1989. doi:10.2753/CSA0009-4625210435.
  32. "畫符念咒:清代民間秘密宗教的符咒療法" (PDF). Archifwyd o'r gwreiddiol (PDF) ar 1 Mawrth 2012. Cyrchwyd 17 Gorffennaf 2012.
  33. "人生守則廿字真言感恩、知足、惜福,天帝教祝福您!". Tienti.info. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 1 Mawrth 2012. Cyrchwyd 17 Gorffennaf 2012.
  34. Gwall cyfeirio: Tag <ref> annilys; ni osodwyd unrhyw destun ar gyfer y 'ref' Tālib 1992
  35. Gurdas, Bhai. "GUR MANTRA". SikhiTotheMax. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 7 Medi 2018. Cyrchwyd 9 Medi 2018.
  36. "口遊". S.biglobe.ne.jp. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14 Medi 2012. Cyrchwyd 18 Gorffennaf 2012.