Jainiaeth

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Data cyffredinol
Enghraifft o'r canlynolcrefydd Edit this on Wikidata
Mathcrefydd Edit this on Wikidata
Dechrau/Sefydlu5 g CC Edit this on Wikidata
Rhagflaenwyd ganHindŵaeth, historical Vedic religion Edit this on Wikidata
SylfaenyddMahavira Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

Crefydd hynafol o India yw Jainiaeth (ynganiad: [/]ˈnɪzəmynganiad: [/]), a elwir yn draddodiadol yn Jain Dharma (जैन धर्म). Mae'n un o grefyddau hynaf India a chanddi dair prif colofn: ahiṃsā (di-drais), anekāntavāda (di-absoliwtiaeth), ac aparigraha (heb ymlyniad).

Cychwynodd Jainiaeth yn yr 9g CC, ond gall fod yn llawer hŷn na hynny. Jain yw person sy'n ddilynwr y Jinas ("y saint"), sef pobl sydd wedi ail-ddarganfod y dharma, ai'r rhyddhau eu hunain. Ceir 24 o Jinas arbennig a adwaenir fel Tirthankaras ("Adeiladwyr Rhyd"). Y diweddaraf yw'r 24ain, Mahavira (599 CC - 527 CC yn ôl traddodiad).

Teml Jainaidd yn Ranakpur.

Cred Jainiaid fod popeth yn fyw ar ryw ystyr, ac yn meddu enaid, a bod pob ffurf ar fywyd yn haeddu parch. Ceir tua 4.2 miliwn o ddilynwyr y grefydd yn India, a rhai mewn gwledydd eraill.

Mae'r Jain yn cymryd pum prif adduned: ahiṃsā (di-drais), satya (gwirionedd), asteya (peidio a dwyn), brahmacharya (ymatal o ryw), ac aparigraha (ymwadu a phethau materol). Mae'r egwyddorion hyn wedi effeithio ar ddiwylliant Jain mewn sawl ffordd, ee drwy arwain at ffordd wahanol o fyw ar llysiau yn bennaf. Arwyddair y ffydd a'r mantra Ṇamōkāra Parasparopagraho jīvānām (swyddogaeth eneidiau yw helpu ei gilydd) yw ei weddi fwyaf cyffredin a sylfaenol.

Mae Jainiaeth yn olrhain ei syniadau ysbrydol a'i hanes trwy olyniaeth o bedwar arweinydd ar hugain neu Tirthankaras, a'r cyntaf yn y cylch amser presennol yw Rishabhadeva; cred y Jain fod y traddodiad yn dal i fod wedi miliynau o flynyddoedd.

Y 23fed tirthankara Parshvanatha, y mae haneswyr yn dyddio i'r nawfed ganrif CC; a'r 24fed tirthankara, Mahavira i tua 600 CC. Ystyrir bod Jainiaeth yn dharma tragwyddol gyda'r tirthankaras yn tywys pob cylch amser y cosmoleg.

Jainiaeth yw un o grefyddau hynaf y byd, a chaiff ei hymarfer heddiw. Mae ganddi ddwy is-draddodiad hynafol mawr, Digambaras a Śvētāmbaras, gyda gwahanol safbwyntiau ar arferion asgetig, rhyw a pha destunau y gellir eu hystyried yn ganonaidd; mae gan y ddau fendicants a gefnogir gan leygwyr (śrāvakas a śrāvikas). Mae gan y traddodiad Śvētāmbara yn ei dro dri isdraddodiad: Mandirvāsī, Terapanthi a Sthānakavasī.[1] Mae gan y grefydd rhwng pedair a phum miliwn o ddilynwyr, o'r enw Jains, sy'n byw yn India yn bennaf. Y tu allan i India, mae rhai o'r cymunedau mwyaf yng Nghanada, Ewrop a'r Unol Daleithiau, gyda niferoedd yr aelodau yn Japan yn tyfu'n gyflym.[2] Ymhlith y gwyliau mawr mae Paryushana a Das Lakshana, Ashtanika, Mahavir Janma Kalyanak, Akshaya Tritiya, a Dipawali.

Mae'r amcangyfrifon o'r boblogaeth o Jainiaid yn gwahaniaethu rhywle rhwng pedair miliwn i ddeuddeg miliwn.[3]

Credoau ac athroniaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r llaw yn symbol o Ahiṃsā, yr olwyn dharmachakra, y penderfyniad i atal saṃsāra (trawsfudo).

Mae Jainiaeth yn draws-ddamcaniaethol ac yn rhagweld y bydd y bydysawd yn esblygu heb fynd yn groes i gyfraith deuoliaeth sylweddau (substance dualism)[4] a weithredir yn otomatig trwy'r tir canol rhwng egwyddorion cyfochrogrwydd a rhyngweithio (interactionism).[5]

Dravya (Sylwedd)[golygu | golygu cod y dudalen]

Ystyr Dravya yw sylweddau neu endid yn Sansgrit.[6] Mae'r bydysawd yn cynnwys chwe sylwedd tragwyddol: bodau neu eneidiau (jīva), sylwedd neu fater nad yw'n ymdeimlo (pudgala), egwyddor symudiad (dharma), egwyddor gorffwys (adharma), gofod (ākāśa) ac amser (kāla).[6][7] Mae'r pump olaf wedi'u huno fel yr ajiva (y rhai nad ydyn nhw'n byw).[6] Mae athronwyr Jain yn gwahaniaethu rhwng sylwedd a'r corff, neu beth, trwy ddatgan bod y cyntaf yn elfen anorchfygol syml, a'r olaf yn gyfansoddyn, wedi'i wneud o un neu fwy o sylweddau, y gellir ei ddinistrio.[8]

Tattva (Realaeth)[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Tattva yn dynodi realaeth neu wirionedd yn athroniaeth Jain, a dyma'r fframwaith ar gyfer iachawdwriaeth. Yn ôl Jains Digambara, mae saith tattvas: yr ymdeimladol (jiva) byw; yr ansylweddol (ajiva) di-fyw; y mewnlifiad karmig i'r enaid (Āsrava); cymysgedd o fyw a di-fyw; yr ymglymiad o ronynnau karmig i'r enaid (Bandha);[9][10] atal gronynnau karmig (Saṃvara); bwrw ymaith gronynnau karmig y gorffennol (Nirjarā); a rhyddhad (Moksha). Mae Śvētāmbaras yn ychwanegu dau tattvas arall, sef karma da (Punya) a karma drwg (Paapa).[11][12][13] Mae'r gwir fewnwelediad yn cael ei ystyried fel "ffydd yn y tattvas".[12] Y nod ysbrydol yn Jainiaeth yw cyrraedd moksha ar gyfer ascetics, ond i'r mwyafrif o leygwyr Jain yw cronni karma da sy'n arwain at aileni gwell a cham yn nes at ryddhad, a'r duwiau.[14][15]

Enaid a karma[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn ôl Jainiaeth, mae bodolaeth "enaid rhwym a chyfnewidiol" yn wirionedd hunan-amlwg, yn wireb nad oes angen ei brofi.[16] Mae'n honni bod yna nifer o eneidiau, ond mae gan bob un ohonyn nhw dri rhinwedd: ymwybyddiaeth (chaitanya, y pwysicaf), gwynfyd (sukha) ac egni dirgrynol (virya).[12] Mae'n honni ymhellach bod y dirgryniad yn tynnu gronynnau karmig i'r enaid ac yn creu caethiwed, ond dyna hefyd sy'n ychwanegu teilyngdod neu anheilyngdod yn yr enaid.[12] Mae testunau Jain yn nodi bod eneidiau'n bodoli "fel petant wedi'u gorchuddio â chyrff materol", lle mae'n llenwi'r corff yn llwyr.[17] Mae Karma, fel mewn crefyddau Indiaidd eraill, yn dynodi'r gyfraith o 'achos ac effaith', yn gyffredinol. Fodd bynnag, fe'i rhagwelir fel sylwedd materol (mater cynnil) a all rwymo i'r enaid, teithio gyda'r enaid ar ffurf rwym rhwng aileni, ac effeithio ar y dioddefaint a'r hapusrwydd a brofir gan y jiva yn y lokas.[18] Credir bod Karma'n cuddio ac yn rhwystro natur gynhenid ac ymdrech yr enaid, ynghyd â'i botensial ysbrydol yn yr aileni nesaf.[3]

Saṃsāra[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae fframwaith cysyniadol athrawiaeth Saṃsāra yn wahanol rhwng Jainiaeth a chrefyddau Indiaidd eraill. Derbynnir yr enaid (jiva) fel gwirionedd, fel mewn Hindŵaeth ond nid Bwdhaeth. Mae gan gylch yr aileni ddechrau a diwedd pendant yn Jainiaeth.[19] Mae Jainiaeth yn honni bod pob enaid yn mynd trwy 8,400,000 ailenedigaeth wrth iddynt gylchu trwy'r Saṃsāra,[20][21] mynd trwy bum math o gyrff: cyrff daear, cyrff dŵr, cyrff tân, cyrff awyr a bywydau llysiau, gan newid n gysong yda'r holl weithgareddau dynol a rhai nad ydynt yn ddynol o- l'r glaw sy'n cwympo i anadlu.[22] Dywed Jainiaeth fod niweidio unrhyw ffurf ar fywyd yn bechod, gydag effeithiau karmig negyddol i'r rhai sy'n gwneud hynny.[22][23]

Jainism yn nodi bod eneidiau'n dechrau mewn cyflwr cyntefig, a naill ai'n esblygu i gyflwr uwch neu'n mynd cam yn ôl os cânt eu gyrru gan eu karma.[22] Mae'n egluro ymhellach abhavya (analluog) fyth gyrraedd moksha (rhyddid).[19][3] Mae'n egluro bod y cyflwr abhavya yn cael ei nodi ar ôl gweithred fwriadol a syfrdanol o ddrwg.[24] Gall eneidiau fod yn dda neu'n ddrwg mewn Jainiaeth, yn wahanol i <i>nondualism</i> o fewn rhai mathau o Hindŵaeth a Bwdhaeth.[3] Yn ôl Jainiaeth, mae Siddha (enaid rhydd) wedi mynd y tu hwnt i Saṃsāra, mae ar ei anterth, yn hollalluog, ac yn aros yno'n dragwyddol. [22]

Duw[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Jainiaeth yn grefydd <i>transtheistig</i> [25] sy'n dal na chrëwyd y bydysawd, ac y bydd yn bodoli am byth.[26] Credir ei fod yn annibynnol, heb grewr, llywodraethwr, barnwr na dinistriwr.[18][27] Yn hyn, mae'n wahanol i'r crefyddau Abrahamaidd, ond yn debyg i Fwdhaeth.[27] Fodd bynnag, mae Jainiaeth yn credu ym myd bodau nefol ac uffern sy'n cael eu geni, yn marw ac yn cael eu haileni fel bodau daearol.[27][3] Mae testunau Jain yn honni bod eneidiau sy'n byw'n hapus yng nghorff duw yn gwneud hynny oherwydd eu karma positif.[27] Dywedir ymhellach fod ganddynt wybodaeth fwy trosgynnol am bethau materol ac y gallant ragweld digwyddiadau yn y parthau dynol.[27] Fodd bynnag, unwaith y bydd eu teilyngdod karmig yn y gorffennol wedi disbyddu, eglurir bod eu heneidiau yn cael eu haileni eto fel bodau dynol, anifeiliaid neu fodau erail. [27][3] Yn Jainiaeth, gelwir eneidiau perffaith â chorff yn arihant (buddugwyr) a gelwir eneidiau perffaith heb gorff yn Siddhas (eneidiau rhydd).[22][25][28]

Epistemoleg[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae athroniaeth Jain yn derbyn tri dull dibynadwy o wybodaeth (pramana). Mae'n dal bod gwybodaeth gywir yn seiliedig ar ganfyddiad (pratyaksa), casgliad (anumana) a thystiolaeth (abda, neu air yr ysgrythurau).[29][30] Ymhelaethir ar y syniadau hyn mewn testunau Jain fel Tattvarthasūtra, Parvacanasara, Nandi ac Anuyogadvarini.[3][30] Mae rhai testunau Jain yn ychwanegu cyfatebiaeth (upamana) fel y pedwerydd modd dibynadwy, mewn modd tebyg i ddamcaniaethau epistemolegol a geir mewn crefyddau Indiaidd eraill.[3] Yn Jainiaeth, dywedir bod jnāna (gwybodaeth) o bum math - Kevala Jnana (Omniscience), Śrutu Jñāna (Gwybodaeth Ysgrythurol), Mati Jñāna (Gwybodaeth Synhwyraidd), Avadhi Jñāna (Clairvoyance), a Manah prayāya Jñāna (Telepathi).[31] Yn ôl testun Jain Tattvartha sūtra, mae'r ddau gyntaf yn wybodaeth anuniongyrchol ac mae'r tri sy'n weddill yn wybodaeth uniongyrchol.[32]

Iachawdwriaeth, rhyddhad[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae tri shikhar (brig) teml Jain yn cynrychioli Ratnatraya (y tair gem)

Yn ôl Jainiaeth, gellir cyflawni puro enaid a rhyddhad trwy lwybr y pedair gem:[32][33][34] Samyak Darśana (Y Golwg Gywir), sy'n golygu ffydd, derbyn gwirionedd enaid (jīva);[12] Samyak Gyana (Y Gwybodaeth Gywir), sy'n golygu gwybodaeth ddiamheuol o'r tattvas;[12] a Samyak Charitra (Ymddygiad Cywir), sy'n golygu ymddygiad sy'n gyson â'r Pum adduned.[12] Mae testunau Jain yn aml yn ychwanegu tap samyak (Asgetiaeth Cywir) fel pedwaredd em, gan bwysleisio cred mewn arferion asgetig fel y modd i ryddhad (moksha).[35] Enw'r pedair gem yw Moksha Marg (llwybr rhyddid).[33]

Prif egwyddorion[golygu | golygu cod y dudalen]

Di-drais (ahimsa)[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae egwyddor ahimsa (di-drais neu beidio ag anafu) yn egwyddor sylfaenol Jainiaeth.[36] Mae'n dal bod yn rhaid cefnu ar bob gweithgaredd treisgar a heb y fath ymrwymiad mae pob ymddygiad crefyddol yn ddi-werth.[36] Yn niwinyddiaeth Jain, nid oes ots pa mor gywir neu amddiffynadwy y gall y trais fod, rhaid i un beidio â lladd na niweidio unrhyw fodolaeth arall, a di-drais yw'r ddyletswydd grefyddol uchaf.[36][37] Mae testunau Jain fel Acaranga Sūtra a Tattvarthasūtra yn nodi bod yn rhaid i rywun ymwrthod â lladd pobl a bodau byw eraill, boed yn fach neu'n fawr, yn symudol neu'n un na ellir ei symud.[38][3] Mae ei ddiwinyddiaeth yn dysgu na ddylai neb ladd rhywun byw arall, nac achosi i un arall ladd, na chydsynio i unrhyw ladd yn uniongyrchol neu'n anuniongyrchol.[37][38]

Ymhellach, mae Jainiaeth yn pwysleisio di-drais yn erbyn pob bod nid yn unig ar waith ond hefyd mewn lleferydd ac mewn meddwl.[38][3] Mae'n nodi yn lle casineb neu drais yn erbyn unrhyw un, "rhaid i bob creadur byw helpu ei gilydd".[3][a] Cred y Jains bod trais yn effeithio'n negyddol ar enaid rhywun ac yn ei ddinistrio, yn enwedig pan dreisir yn fwriadol, gyda chasineb neu ddiofalwch, neu pan fydd un yn anuniongyrchol yn achosi neu'n cydsynio i ladd bod dynol neu fywyd nad yw'n ddynol.[3]

Mae'r athrawiaeth hwn yn bodoli mewn Hindŵaeth a Bwdhaeth, hefyd, ond mae wedi'i datblygu fwyaf o fewn Jainiaeth.[36][40][41][42][43][3] Credir bod achosi anaf i unrhyw un ar unrhyw ffurf yn creu karma gwael sy'n effeithio'n negyddol ar aileni, a lles y person yn y dyfodol ac y gall achosi dioddefaint.[44][45]

Ymarfer o ddydd i ddydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Mynach Digambara
Mynach Śvētāmbara-Deravasi
Mynach Śvētāmbara-Sthanakwasi
Lleian Śvētāmbara o'r 20g
Lleian Digambara

Asgetigiaeth a mynachaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

O'r prif grefyddau Indiaidd, gan Jainism mae'r traddodiad asgetig cryfaf.[46][47][48] Gall bywyd asetig gynnwys noethni, symbol o ddiffyg meddiant hyd yn oed dillad, ymprydio, marwoli'r corff a phenyd, i losgi heibio karma a rhoi'r gorau i gynhyrchu karma newydd, y credir bod y ddau ohonynt yn hanfodol ar gyfer cyrraedd siddha a moksha ("rhyddhad drwy aileni" ac "iachawdwriaeth").[46][49][50]

Mae gan y sefydliad mynachaidd, sangh, orchymyn pedair gwaith sy'n cynnwys sadhu (ascetics gwrywaidd, muni), sadhvi (ascetics benywaidd, aryika), śrāvaka (lleygwyr gwrywaidd), a śrāvikā (lleygwyr benywaidd). Mae'r ddau olaf yn cefnogi'r asgetics a'u sefydliadau mynachaidd o'r enw gacch neu samuday, yng nghynulleidfaoedd Jain rhanbarthol ymreolaethol.[51][52][53] Mae rheolau mynachaidd Jain wedi annog defnyddio gorchudd ceg, yn ogystal â'r Dandasan - ffon hir ag edafedd gwlân - i gael gwared â morgrug a phryfed a allai ddod yn eu llwybr yn ysgafn.[54][55][12]

Bwyd ac ymprydio[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r ymarfer o bod yn heddychol, di-dreisgar tuag at bopeth byw wedi arwain at ddiwylliant llysieuol. Ceir rhai Jainiaid sy'n ymarfer lacto-lysieuaeth, sy'n golygu nad ydyn nhw'n bwyta unrhyw wyau, ond yn derbyn cynhyrchion llaeth os nad oes trais yn erbyn anifeiliaid yn ystod a chyn y godro. Anogir feganiaeth os oes pryderon ynghylch lles anifeiliaid.[56] Mae mynachod, lleianod a rhai dilynwyr Jain yn osgoi llysiau gwraidd fel tatws, winwns a garlleg oherwydd bod organebau bach yn cael eu hanafu pan fydd y planhigyn yn cael ei dynnu i fyny, ac oherwydd bod gallu bwlb neu gloronen i egino yn cael ei ystyried yn nodweddiadol o fodolaeth uwch.[57][b] Wedi machlyd haul, nid yw mynachod Jain na'i lleygwyr yn bwyta, gan ddilyn adduned ratri-bhojana-tyaga-vrata,[59] ac mae'r mynachod yn bwyta unwaith y dydd yn unig.[59]

Myfyrdod[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Jainism yn ystyried myfyrdod (dhyana) yn ymarfer angenrheidiol, ond mae ei nodau'n wahanol iawn i nodau Bwdhaeth a Hindŵaeth.[60] Yn Jainiaeth, mae myfyrdod yn ymwneud yn fwy ag atal atodiadau a gweithgaredd karmig, yn hytrach nag fel modd i fewnwelediadau trawsnewidiol neu hunan-wireddu mewn crefyddau Indiaidd eraill.[60] Yn ôl Padmanabh Jaini, mae Sāmāyika yn arfer o "gyfnodau byr mewn myfyrdod" mewn Jainiaeth sy'n rhan o siksavrata (ataliad defodol).[61] Nod Sāmāyika yw sicrhau cywerthedd (equanimity) , a dyma'r ail siksavrata.[c] Mae defod samayika yn cael ei hymarfer o leiaf dair gwaith y dydd gan gardotwyr, tra bod lleygwr yn myfyrio gydag arferion defodol eraill fel Puja mewn teml Jain a gwneud gwaith elusennol.[62][63][64] Yn ogystal â Jaini, mae samayika yn dynodi mwy na myfyrdod, ac i ddeiliad tŷ Jain samayika yw'r arfer defodol gwirfoddol o "dybio statws asgetig dros dro".[65][d]

Defodau ac addoli[golygu | golygu cod y dudalen]

Gweddïo wrth draed cerflun o Bahubali

Mae yna lawer o ddefodau yn amrywiol sectau Jainism. Yn ôl Dundas, mae'r llwybr lleyg defodol ymhlith Śvētāmbara Jains yn "llawn gwerthoedd asgetig", lle mae'r defodau naill ai'n parchu neu'n dathlu bywyd asgetig Tirthankaras, neu'n agosáu at fywyd seicolegol a chorfforol asgetig. [67] [68] Y ddefod eithaf yw sallekhana, marwolaeth grefyddol trwy roi'r gorau i fwyd a diodydd asgetig. [67] Mae'r Digambara Jains yn dilyn yr un thema, ond mae'r cylch bywyd a'r defodau crefyddol yn agosach at litwrgi Hindŵaidd. [67] Mae'r gorgyffwrdd yn bennaf yn nefodau cylch bywyd (defodau pasio), ac mae'n debyg ei fod wedi'i ddatblygu oherwydd bod cymdeithasau Jain a Hindŵaidd yn gorgyffwrdd, ac roedd defodau'n cael eu hystyried yn angenrheidiol ac yn seciwlar. [69] [70]

Nodiadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. This view, however, is not shared by all Jain sub-traditions. For example, the Terapanthi Jain tradition, with about 250,000 followers, considers both good karma such as compassionate charity, and bad karma such as sin, as binding one's soul to worldly morality. It states that any karma leads to a negation of the "absolute non-violence" principle, given man's limited perspective. It recommends that the monk or nun seeking salvation must avoid hurting or helping any being in any form.[39]
  2. In Jainism, the ahiṃsā precept for a mendicant requires avoidance of touching or disturbing any living being including plants. It also mandates never swimming in water, nor lighting or fire or extinguish one, nor thrashing arms in the air as such actions can torment or hurt other beings that live in those states of matter.[58]
  3. The first is desavakasika (staying in a restrained surrounding, cutting down worldly activities). The third is posadhopavasa (fasting on the 8th and 14th days on lunar waxing and waning cycles). The fourth is dana (giving alms to Jain monks, nuns or spiritual people).[61]
  4. According to Dundas, samayika seems to have meant "correct behavior" in early Jainism.[66]

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Long, Jeffery D. (2013), Jainism: An Introduction, I.B. Tauris, ISBN 978-0-85771-392-6, p. 20-22.
  2. Archana, K. C. (2020-02-23). "Jainism Gains Traction In Japan, Thousands Travel To India To Transition From Zen To Jain". The Times of India (yn Saesneg). Cyrchwyd 2021-05-18.
  3. 3.00 3.01 3.02 3.03 3.04 3.05 3.06 3.07 3.08 3.09 3.10 3.11 3.12 Dundas 2002.
  4. Yandell 1999, t. 243.
  5. Sinha 1944, t. 20.
  6. 6.0 6.1 6.2 Grimes 1996, tt. 118–119.
  7. Nemicandra & Balbir 2010.
  8. Champat Rai Jain 1917.
  9. von Glasenapp 1925, tt. 188–190.
  10. Jaini 1980, tt. 219–228.
  11. von Glasenapp 1925, tt. 177–187.
  12. 12.0 12.1 12.2 12.3 12.4 12.5 12.6 12.7 Jaini 1998.
  13. Dundas 2002, tt. 96–98.
  14. Bailey 2012.
  15. Long 2013, tt. 18, 98–100.
  16. Jaini 1998, t. 103.
  17. von Glasenapp 1925, t. 194.
  18. 18.0 18.1 Long 2013.
  19. 19.0 19.1 Jaini 1980, t. 226.
  20. Jaini 1980, t. 228.
  21. Jaini 2000.
  22. 22.0 22.1 22.2 22.3 22.4 Jaini 1980.
  23. Sethia 2004.
  24. Jaini 1980, t. 225.
  25. 25.0 25.1 Zimmer 1953, t. 182.
  26. von Glasenapp 1925, t. 241.
  27. 27.0 27.1 27.2 27.3 27.4 27.5 von Glasenapp 1925.
  28. Rankin & Mardia 2013, t. 40.
  29. Grimes 1996, t. 238.
  30. 30.0 30.1 Soni 2000.
  31. S.A. Jain 1992, t. 16.
  32. 32.0 32.1 Vijay K. Jain 2011, t. 6.
  33. 33.0 33.1 Cort 2001a.
  34. Fohr 2015.
  35. Cort 2001a, t. 7.
  36. 36.0 36.1 36.2 36.3 Dundas 2002, t. 160.
  37. 37.0 37.1 Markham & Lohr 2009, t. 71.
  38. 38.0 38.1 38.2 Price 2010, t. 90.
  39. Flügel 2002, tt. 1266–1267.
  40. Sundararajan & Mukherji 1997.
  41. Izawa 2008.
  42. Sethia 2004, t. 2.
  43. Winternitz 1993, t. 409.
  44. Taylor 2008.
  45. Granoff 1992.
  46. 46.0 46.1 Cort 2001a, tt. 118–122.
  47. Qvarnström 2003.
  48. Qvarnström 2003, tt. 169–174, 178–198 with footnotes.
  49. Qvarnström 2003, tt. 205–212 with footnotes.
  50. Balcerowicz 2015, tt. 144–150.
  51. Cort 2001a, tt. 48–49.
  52. Balcerowicz 2009.
  53. Natubhai Shah 2004, tt. 2–3.
  54. Vijay K. Jain 2013.
  55. Dundas 2002, tt. 152, 163–164.
  56. Voorst 2015, t. 105.
  57. Sangave 1980, t. 260.
  58. Taylor 2008, tt. 892–894.
  59. 59.0 59.1 Jaini 2000, t. 285.
  60. 60.0 60.1 Dundas 2002, tt. 166–169.
  61. 61.0 61.1 Jaini 1998, tt. 180–181.
  62. Jaini 1998, tt. 180–182.
  63. S.A. Jain 1992.
  64. Natubhai Shah 2004, tt. 128–131.
  65. Johnson 1995, tt. 189–190.
  66. Dundas 2002, t. 170.
  67. 67.0 67.1 67.2 Dundas 2002, tt. 187–189.
  68. Jaini 1998, tt. 162–165, 295–296.
  69. Jaini 1998, tt. 291–299.
  70. Wiley 2009, tt. 186–187.