Cleddyfa

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Cleddyfa yn Gemau Olympaidd Athen.

Cleddyfa yw crefft ymladd efo cleddyf. Datblygodd yn wreiddiol ar faes brwydr, ac wedyn fel ffordd i amddiffyn eich anrhydedd mewn gornest (yn aml iawn hyd at farwolaeth un o'r gornestwyr).

Heddiw, mae cleddyfa mor boblogaidd ag erioed, ond nid mor ddifrifol, ac ychydig iawn sy'n anafu.[1] Fe'i defnyddir yn bennaf fel chwarae neu i archwilio ffurfiau hanesyddol o groesi cleddyfau. Mae cleddyfa yn un o bedair camp sydd wedi ymddangos ym mhob Gemau Olympaidd Modern ers 1896. Y gweddill yw athletau, seiclo, nofio a gymnasteg.

Mae'r erthygl hon yn canolbwyntio ar gleddyfa fel chwarae modern gorllewinol, a cheir sôn am gleddyfa hanesyddol a chleddyfa dwyreiniol.

Y Chwarae Modern[golygu | golygu cod y dudalen]

Fideo hanesyddol o gleddyfa yn yr Iseldiroedd.

Tri math o gleddyf sy'n cael eu ddefnyddio heddiw: ffwyl, cleddyf blaenbwl (épée) a sabr. Mae rheolau'r tri math o gleddyfa yn wahanol ond yn gysylltiedig.

Corff llywodraethol[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn 1913 cafodd corff llywodraethol cleddyfa, y FIE (Fédération Internationale d'Escrime), ei sefydlu fel dilyniant i'r Société d'encouragement de l'escrime.[2] Dim ond pedwar pennaeth syth wedi rheoli'r FIE, a'r pennaeth presennol ydy Alisher Usmanov.

Cyffredinol[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae gornest cleddyfa yn digwydd ar piste, sef man hir a chul (14m x 1.5 i 2m), rhwng dau gleddyfwr. Nod yr ornest yw taro eich gwrthwynebwr ar y targed cleddyfa. Rhoddir pwynt am drawiad cywir, ac fel arfer mae'r ornest yn parhau nes i'r cyntaf gyrraedd 5 pwynt, ond weithiau 10 neu 15 yw'r swm. Ac mae cystadleuaeth tîm yn mynd hyd at 45 pwynt.

Mae'r ddau gleddyfwr yn gwisgo siwt gwyn, gan gynnwys masg, maneg (ar y llaw sy'n dal y cleddyf yn unig), siaced a phlastron (h.y. siaced bach sy'n mynd o dan y prif siaced i roi amddyfiniad ychwanegol i'r corff), trowsus penglin, sannau hirion ac esgidiau. Fel arfer mewn cystadleuaeth defnyddir offer trydanol i gadw'r sgor, felly mae'n rhaid i'r cleddyfwyr wisgo gwifrau o dan y siaced hefyd. Gyda'r sabr a'r ffwyl fe fydd y cleddyfwyr yn gwisgo siaced ychwanegol o’r enw'r lamé.

Ffwyl[golygu | golygu cod y dudalen]

Y targed cleddyfa sy'n wyrdd.

Dyma'r cleddyf ysgafnaf, gyda llafn petryalog a hyblyg. Datblygodd y ffwyl (Ffrangeg: florette, Saesneg: foil) yn wreiddiol ar gyfer hyffordiant; mae hyn yn esbonio'r targed sef y torso, neu leoliad yr organau hanfodol. Yn 2009 estynnodd y FIE (Fédération Internationale d'Escrime) y targed i gynnwys y gwddf - i gleddyfwyr dros 13 mlwydd oed.[3] Mae rheoli'r pwynt (point control) yn hanfodol i gleddyfwr, gan fydd cyffyrddiad ar y fraich, coes neu'r mwgwd yn dileu'r pwynt sy'n dilyn. Fel rhan o'i ymarfer bydd cleddyfwr yn ail-wneud ergyd tro ar ôl tro i ddatblygu cof y cyhyrau ac i ddod yn fanwl gywir. I sgorio bydd cleddyfwyr yn cydsymud ei braich a'i throedwaith. Gan fod amseriad da yn gallu fod y gwahaniaeth rhwyg taro'r gwrthwynebwr neu beidio. Ar y lefel uchaf all milimedrau a hanner eiliadau fod y gwahaniaeth rhwng ennill a cholli. Mae sbring coil o fewn pen y ffwyl a rhoddir pwyntiau am lanio'r ffwyl ar y targed gyda thua 5 Newton o bwysedd. Bydd cleddyfwyr yn gwisgo siaced o ddefnydd metelig, sef y lamé a gwifren pen sy'n cysylltu hefo'r mwgwd. Mae'r ergydion yn cael eu nodi ar beiriant electronig. Os bydd y cleddyfwr yn taro'n syth ar darged bydd golau lliwgar, gwyrdd (dde) neu goch (chwyth) yn goleuo a golau gwyn pan fo'r coesau, pen y mwgwd, neu'r breichiau'n cael eu taro.

Rheolau Hawl Tramwy[golygu | golygu cod y dudalen]

Y forte, gwaelod y llafn a'r foilbe, y 2/3 uchaf.

Fel sabr mae ffwyl yn cael ei ddehongli trwy reolau hawl tramwy (right of way). Wrth inni edrych ar symudiad cleddyfa mae rhaid cwestiynu bwriad y cleddyfwyr yng nghyd-destun ei wrthwynebwr.[4] Er enghraifft, os fydd un cleddyfwr yn ymosod a'r llall yn gwrthymosod mae'r pwynt yn mynd i'r person wnaeth ymosod. Bydd dyfarnwr yn dynodi blaenoriaeth i'r cleddyfwr sy'n ymosod. Deffiniad y FIE o ymosodiad ydy: Symudiad blaenorol trwy estyn y fraich a bygythio'r targed cleddyfa yn barhaol t.7.1.[5].

Bydd dyfarnwr hefyd yn dehongli llwyddiannt yr ymosodiad.  Er enghraifft bydd oedi, plygu'r fraich wrth ymosod neu chwilio am gleddyf y gwrthwynebwr yn cael i ddehongli fel y cleddyfwr yn paratoi. O dan yr amodau yma bydd dyfarnwr yn gwobrwyo gwrthymosod llwyddiannus. Bydd taro cleddyf y gwrthwynebwr, wrth symud ymlaen, hefyd yn rhoi blaenoriaeth. Ond rhaid i'r ergyd ddigwydd ar 2/3 uchaf (foilbe) y cleddyf. Ffurf arall i sefydlu blaenoriaeth ydy pwynt yn unol (point in line). Bydd cleddyfwr yn ymestyn braich syth, tuag at y targed cyn i'r gwrthwynebwr ymosod. Ond collwyd y pwynt yn unol os fydd y cleddyfwr yn camu ymlaen neu trwy'r gwrthwynebwr yn taro'r cleddyf.

Mae gwahanol ffurf i allu adennill blaenoriaeth, esiampl syml ydy osgoi'r ymosodiad. Naill ai trwy droedwaith (camu yn ôl), symudiad corff (neidio, dowcio) neu trwy gyfuniad o'r ddau. Bydd pario, sef blocio cleddyf eich gwrthwynebwr gyda forte eich cleddyf, hefyd yn adennill blaenoriaeth. I ennill pwynt bydd rhaid i'r cleddyfwr wneud riposte (ymosodiad sy'n dilyn y parry) llwyddiannus ac osgoi counter-riposte (riposte sy'n dilyn parry llwyddiannus ar riposte neu counter-riposte y gwrthwynebwr).

Cleddyf Blaenbwl[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r targed yn cynnwys popeth heb law am y cleddyf a'r llawr.

Mae'r cleddyf blaenbwl (Ffrangeg/Saesneg: épée) yn edrych ar yr olwg gyntaf fel fersiwn mwy a thrymach o'r ffwyl. Ond wrth edrych yn fanwl welwch sawl wahaniaeth. Yn gyntaf mae'r llafn wedi cael ei gynllunio'n wahanol, yn lle llafn petryalog mae'r cleddyf wedi cael i greu trwy blygu darn o dir mewn i siâp V. Nesaf ydy siâp y gard, mae'n dyfnach sy'n golygu mwy o amddiffyn i'r llaw. Ac yn olaf mae'r wifren corff a'r soced yn unigryw. Tarddiad y cleddyf blaenbwl ydy'r duelling sword gan fod y targed yn cynnwys popeth. Mewn gornest clasurol fydd ergyd yn golygu colled o waed. Ac mae'r egwyddor yma yn adlewyrchu yn y chwarae modern ble rhoddir pwyntiau am lanio'r cleddyf unman ar y gwrthwynebwr. Ond fydd taro cleddyf y gwrthwynebwr neu'r llawr ddim yn cyfri.

Mae'r targed yn cael i rannu i dri - y targed agosaf, sef y fraich a'r coes blaenorol; y targed canol, sef y bongorff a'r pen; a'r targed pellach sef y coes a'r fraich bellach. Does dim rheolau hawl tramwy (right of way) yn cleddyfa blaenbwl felly os fydd dau gleddyfwr yn taro ei gilydd mae'r ddwy yn cael pwyntiau. Mae'n golygu bod cleddyfwyr yn tueddu fod yn fwy amyneddgar a gwyliadwrus yn gymharol i rai ffwyl a sabr. Fe all ymosodiad brwdfrydig rhoi siawns euraidd i'r gwrthwynebwr i sgorio pwnt ar y targed blaenorol. Mae'r pellter rhwng y cleddyfwyr yn tueddu fod yn fwy yn gymharol i rai ffwyl. Felly mae gwrth ymosod yn tueddu fod yn fwy poblogaidd yn gymharol i parry riposte.

Sabr[golygu | golygu cod y dudalen]

Y targed cleddyfa sy'n wyrdd.

Yn gwahanol i'r ddau gleddyf arall, lle sgorir pwynt yn unig, mae'r sabr yn defnyddio min y llafn hefyd. Oherwydd hyn, mae ei dechneg yn eitha gwahanol. Allan o’r tri, mae'r nifer fwyaf o newidiadau wedi digwydd i sabr dros y blynyddoedd. Tarddiad y sabr modern ydy'r Scimitar Arabaidd, a wnaeth Ymerodraeth yr Otomaniaid a Llwythau Hwngari mabwysiadu'r cleddyf yn yr 16eg ganrif. Erbyn yr 18fed ganrif gwelwyd ar draws Ewrop yn ddwylo Marchfilwyr. Defnyddiwyd cleddyfau gyda llafn eang ac roedd milwyr yn tueddu defnyddio nhw i slaesio. Mae hyn yn esbonio nodweddion y chwarae modern; defnydd min y llafn ar targed cleddyfa, sef top y corff. Datblygodd y Sabr Modern yn yr Eidal yn y 19eg ganrif.[6] Aeth y sabr yn ysgafnach, llafn fwy cul a newidiwyd y dechneg felly roedd llai o bwyslais ar y benelin. Nawr fydd symudiad yn dechrau gyda'r bysedd a'r arddwrn. Newidiodd y pwyslais o greu llanast ar faes brwydr i'r symudiadau cyflym ac effeithlon y chware modern.

Doedd offer trydanol ddim wedi cael i ddatblygu ar gyfer Sabr tan 1988. 32 mlynedd ar ôl ffwyl a 52 mlynedd ar ôl y cleddyf blaenbwl. O’r blaen fe fydd Sabr yn cael i ddyfarnu trwy olwg. Ac i wneud pethau yn anoddach i'r dyfarnwr mae sabr yn cael i ddehongli trwy reolau hawl tramwy fel ffwyl.

Troedwaith[golygu | golygu cod y dudalen]

Defnyddiwyd ffurf gwbl unigryw i allu symud wrth cleddyfa. Mae troedwaith yn hynod o syml, ond i feistri mae’n cymryd amser, ymarfer ac amynedd. Yn gyntaf rhaid inni ddod yn gyfarwydd â'r safle en guard. Bydd cleddyfwr yn sefyll gyda'i choesau mewn siâp L gyda'r goes flaen (sy'n cyd-fynd ar law sy'n dal y cleddyf) yn pwyntio tuag at y gwrthwynebwr. Hefyd bydd cleddyfwr yn plygu ei choesau gyda ei phenliniau dros yr esgidiau. Mae hyn yn helpu cydbwysedd a chraidd disgyrchiant.

Camu Ymlaen[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn gyntaf symudwch eich coes blaen. Rydych eisiau glanio’r goes felly bydd y sawdl yn cyffwrdd y llawr. Yn syth ar ôl hyn rydych chi eisiau trosglwyddo'r pwysedd ymlaen a gadael i'r gwadn cyffwrdd a'r llawr. Wrth i wneud hyn symudwch eich coes ôl a chwblhewch y cam. Rydym wedi cymryd cam ymlaen.

Troedwaith

Camu Yn Ôl[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae’r dechneg yn debyg iawn ond y tro yma rydym yn arwain gyda’r troed ôl yn hytrach na'r troed blaen. Symudwch eich coes ôl, rydych eisiau ongli felly mae’r gwadn yn cyffwrdd a'r llawr. Nesaf trosglwyddwch eich pwysedd am nôl. Wrth wneud hyn symudwch eich coes blaen. I gwblhau’r cam rhowch eich esgid ôl yn fflat ar y llawr.

Stepping backwards.

Cleddyfwyr Nodweddiadol[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Nedo Nadi (1894 – 1940) Yr Eidal - Enillodd chwech fedal aur yn ei yrfa, tri yn ffwyl, dau yn sabr ac un yn gleddyf Blaenplwyf. Yn gemau Olympaidd, Antwerp 1920 enillwyd Nedo medal aur ym mhob arf, yr unig berson i wneud hyn.
  • Ildikó Újlaky-Rejtő (1937 - heddiw) Hwngari - Wnaeth hi ennill chwe medal Olympaidd rhwng Rhufain 1960 a Montreal 1976. Athletwr fyddar, wnaeth hi ddysgu sut i cleddyfa trwy ddarllen cyfarwyddiadau.
  • Valentina Vezzali (1974 - heddiw) Yr Eidal - Gyda naw medal Olympaidd rhwng pump gemau haf, Atlanta 1996 i Lundain 2012, Valentina ydy’r cleddyf wraig fwyaf llwyddiannus erioed. Dim ond un o bedwar athletwr i ennill pum medal mewn un cystadlaeth unigol.
  • Mariel Zagunis (1985 - heddiw) Unol Daleithiau America - Y fenyw cyntaf i enill medal aur sabr. Wnaeth hi hefyd ennill aur yn Gemau Beijing 2008.

Cleddyfa Hanesyddol[golygu | golygu cod y dudalen]

Datblygodd y clefydd main (neu'r rapier) a'r cleddyf bychain allan o gleddyfau cynharach ac yn eu tro datblygodd y rhain i'r ffwyl ac i'r cleddyf blaenbwl modern.

Datblygwyd Cleddyfa Chwarae oddi wrth sawl math gwahanol o gleddyfa hanesyddol drwy Ewrop, gyda phob un â'i nodweddion cenedlaethol ei hun. Yn ogystal ag amrywio rhwng gwledydd, mae nodweddion cleddyfa hanesyddol yn newid rhwng gwahanol oesau, megis yr Oesoedd Canol, y Dadeni Dysg a'r Cyfnod Modern Cynnar. Ceir y testun cynharaf o gleddyfa hanesyddol gorllewinol ("Historical Western Martial Arts") yn archifa'r I.33 Almaen, testun sy'n dyddio i'r Oesoedd Canol.

Ers diwedd yr 20g cynyddodd y ddiddordeb mewn ail-greu Cleddyfa Hanesyddol o'r testunau gwreiddiol, gyda chymorth twf y rhyngrwyd. Mae nifer o grwpiau drwy'r byd yn ymddiddori mewn gwahanol arfau, adegau a thechnegau. Ym Mhrydain, mae nifer ohonynt yn cwrdd o dan faner y Ffederasiwn Cleddyfa Hanesyddol Brydeinig (BFHS), sy'n cwrdd ddwywaith y flwyddyn, ac sy'n hybu rhannu gwybodaeth yn gorfforol ac yn ddamcaniaethol.

Ar hyn o bryd, nid oes gwybodaeth am unrhyw femrwn ar gleddyfa hanesyddol Cymraeg ar wahân i'r testun y Pedwar Camp ar Hugain, dogfen a ymyrrwyd ynddi gan Iolo Morganwg yn y 18g (gweler Pedair Camp ar Hugain)

Cleddyfa Dwyreiniol[golygu | golygu cod y dudalen]

Datblygodd cleddyfau a chleddyfa yn wahanol iawn yn y gorllewin ac yn y dwyrain.

Cafodd y clefydd le pwysig iawn yn niwylliant Japan, fel prif erfyn y samurai. Mae sawl crefft ymladd Japaniaidd ynglŷn á'r cleddyf, e.e. kendo, iaijutsu. Caiff le pwysig mewn crefftau megis aicido hefyd.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. https://www.fencing.net/13020/fencing-safer-than-badminton/
  2. http://fie.org/fie/structure
  3. http://static.fie.org/uploads/8/40842-2015-12-15-liste-des-masques-de-fleuret-avec-bavette-conductrice-m2009-homologues-fie.pdf
  4. https://gethylogic.wordpress.com/2016/01/13/cleddyfa-pa-bwriad/
  5. http://www.britishfencing.com/uploads/files/book_t_-_20151210.pdf
  6. http://www.baf-fencing.com/sabre.html