Bara

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Basgediad o rôls (neu rholiau) bara
Pobi bara mewn hen ffwrn yn Llanrhaeadr-ym-Mochnant; Ionawr 1955.

Gwneir bara, sy'n fwyd poblogaidd iawn, o does wedi'i bobi. Mae toes yn cynnwys blawd a dŵr, ac yn aml halen, a burum i godi'r bara. Mae llawer o wahanol fathau o fara o lawer o wledydd gwahanol. Bwyteir bara ers cychwyn amaethyddiaeth, filoedd o flynyddoedd yn ôl.

Gelwir y math arferol yn 'dorth' - telpyn cymharol fawr - a cheir torthenni wedi'u gwneud o flawd mâl ac o flawd cyflawn. Ceir mathau llai hefyd, fel rholiau fel y Brioche a gall eu gwead (texture), eu blas, eu maint a'u cynnwys amrywio'n fawr. Ceir mathau hir hefyd, fel y Baguette o Ffrainc, sydd tua 65 centimetr (26 mod) o hyd. Cymysgir y blawd a'r dŵr yn does; defnyddir burum neu bowdr codi fel arfer i godi'r toes, er bod rhai mathau'n ddi-furum (bara croyw). Defnyddir bara croyw mewn seremoniau crefyddol fel y Cymun Cristnogol a cheir nifer o ymadroddion am fara yn y Beibl: 'Nid ar fara'n unig y bydd byw dyn', neu 'wrth chwys dy wyneb y bwytei dy fara'. Mae nifer o dechnegau modern o wella'r bara ar gyfer ei werthu gan gynnwys ei roi dan bwysau eithriadol i greu'r swigod neu ychwanegu cemegolion i wella'r blas, ei wead, ei liw neu ei brisyrfio. Ychwanegir ffrwythau, cnau a saim ar adegau e.e. bara brith.

Defnyddir briwsion bara i wneud stwffin a gellir pobi tafellau o fara i wneud pwdin bara. Y dull amlaf o'i wyta yn y Gorllewin yw ar ffurf brechdanau, sef tafelli o fara, gydag jam, menyn, gaws neu enllyn arall rhwng y ddau damed o fara. O grasu'r bara, ceir tost. Sonir am grasu bara yn chwedl Llyn y Fan Fach: "Cras dy fara, nid hawdd fy nala".

Yn ffigyrol, caiff y gair ei ddefnyddio am fwyd, pryd o fwyd, cynhaliaeth, ffon cynhaliaeth neu fywoliaeth person.

Geirdarddiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Daw'r gair 'bara' o'r Frythoneg 'baragi' a'r Gelteg 'baregi', ac fe'i ceir yn yr Hen Gernyweg a'r Llydaweg 'bara', Hen Wyddeleg: 'bairgen'. 'Bara' hefyd yw'r gair lluosog.[1]

Mae'r cofnod Cymraeg cynharaf i'w gael yn:

  • 13eg ganrif: Llyfr Iorwerth 64: 'Sef mal e rennyr e punt honno: chue ugeynt e’r bara a thry ugeynt e'r llyn.' ac eto: 'chue thorth arrugeynt o'r bara goreu.'
  • 14eg ganrif: Llyfr Iorwerth 69: 'deudec torth o vara bychein (tenuibus panibus), a dwy torth o vara mawr peilleit'.
  • 1346: Llyfr Iorwerth 22: 'Paham y gwnneir y gorff ef or bara. Ae waet or gwin.'

Mae'r gair 'torth', ar y llaw arall, yn fenthyciad o'r Lladin, 'torta', ac fe'i ceir mewn Cernyweg Canol 'torth' ac mewn Llydaweg Canol 'torz' a Gwyddeleg Canol 'tort'.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. geiriadur.ac.uk; Geiriadur Prifysgol Cymru (GPC) adalwyd 6 Mawrth 2016
Comin Wikimedia
Mae gan Gomin Wikimedia
gyfryngau sy'n berthnasol i:
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am bara
yn Wiciadur.