Mochyn

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Am y mochyn wedi ei ddofi, gweler Mochyn (dof)
Moch
Moch dof
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Animalia
Ffylwm: Chordata
Dosbarth: Mammalia
Urdd: Artiodactyla
Teulu: Suidae
Genws: Sus
Linnaeus, 1758
Rhywogaethau

Gweler y rhestr

Mochyn yw anifail sy'n aelod o'r genws Sus o fewn y teulu Suidae, sydd yn garnolion eilrif-fyseddog (Artiodactyla). Yr enw ar fochyn bach yw porchell (ll. perchyll). Gall y gair 'moch' gyfeirio at foch dof, mochyn gwyllt Ewropeaidd (Sus scrofa) ac eraill. Yn yr un teulu, ond mewn genws ar wahân mae'r mochyn gwyllt, pecari, barbirwsa a'r Phacochoerus. Maent yn frodorol o Ewrasia ac Affrica. Yr enw ar fochyn bach yw porchell (ll. perchyll). Mae moch yn hollysyddion, ac felly'n bwyta cig, planhigion, ffwng ayb ac maent yn greaduriaid cymdeithasol a chall.[1] Y ffurf dorol ydy 'cenfaint o foch'.

Rhywogaethau[golygu | golygu cod y dudalen]

Gast, gyda phedwar porchell yn ei sugno; Ynys Môn 1960.
Mochyn Barfog yn Sw München, yr Almaen.

Cymru[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn Chwedl Math fab Mathonwy dywed Gwydion fod “anifeiliaid wedi dod i'r De na ddaeth eu bath i'r Ynys hon erioed….moch y'u gelwir”. Arddangosai moch canoloesol lawer o nodweddion cyntefig oherwydd mynych groesiadau â'r baedd gwyllt a ddaliodd ei dir yng nghoedwigoedd Cymru hyd y 15g15 - 16g. Dan Gyfraith Hywel gosodid dirwyon amrywiol am ddifrod wnâi moch i eiddo cymydog. Gollyngid y moch i'r goedwig o Ŵyl Ifan tan ganol gaeaf, ond wrth i'r coedwigoedd ddiflannu daethant fwyfwy yn anifeiliaid y caeau a'r buarth. Erbyn y 18g ceid amryw fathau - rhai golau yn fwyaf cyffredin, a rhai cochi, du a smotiog ac oll yn hir eu swch, main eu cefn ac araf i aeddfedu.

Gyda'r chwyldro diwydiannol cynyddodd y galw am gig moch yn y dinasoedd a'r porthladdoedd. Cyn dyfodiad y rheilffyrdd cerddai porthmyn lawer ohonynt i Loegr ac elai eraill ar longau, e.e. o Lŷn i Lerpwl. Gwellhaodd y stoc trwy'r 19g a daeth y twlc mochyn yn rhan hanfodol o bob fferm a thyddyn hyd at ganol yr 20g. Roedd diwrnod lladd mochyn yn achlysur pwysig pan helltid y cig at y gaeaf a defnyddid “pob rhan o'r mochyn heblaw'r wïch.”

Daeth brîd y mochyn Cymreig yn boblogaidd, ac erbyn y 1980au ef oedd y trydydd mwyaf niferus yng ngwledydd Prydain. Roedd yn wyn ei liw, gellir ei fagu dan do neu allan, a'i gig o'r safon uchaf gyda ac heb lawer o frasder.

Mae ffermydd moch erbyn heddiw (2017) yn fawr, gyda llawer yn magu dros 3,000 o foch. Ceir dau brif ddull cynhyrchu - dwys, lle cedwir moch Gwyn Mawr, Cymreig neu Landrace dan do, neu awyr agored, lle cedwir moch cenglog (Saddleback) a Chymreig yn bennaf. Gwerthir moch porc yn 4 - 5 mis oed yn pwyso tua 70 kg., moch bacwn a ham oddeutu 90 kg., ac aiff moch 100 kg neu fwy ar gyfer selsig a phasteiod.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am mochyn
yn Wiciadur.