Mochyn

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Am y mochyn wedi ei ddofi, gweler Mochyn (dof)
Moch
Moch dof
Dosbarthiad gwyddonol
Teyrnas: Animalia
Ffylwm: Chordata
Dosbarth: Mammalia
Urdd: Artiodactyla
Teulu: Suidae
Genws: Sus
Linnaeus, 1758
Rhywogaethau

Gweler y rhestr

Mochyn yw anifail sy'n aelod o'r genws Sus o fewn y teulu Suidae, sydd yn garnolion eilrif-fyseddog (Artiodactyla). Yr enw ar fochyn bach yw porchell (ll. perchyll). Gall y gair 'moch' gyfeirio at foch dof, mochyn gwyllt Ewropeaidd (Sus scrofa) ac eraill. Yn yr un teulu, ond mewn genws ar wahân mae'r mochyn gwyllt, pecari, barbirwsa a'r Phacochoerus. Maent yn frodorol o Ewrasia ac Affrica. Yr enw ar fochyn bach yw porchell (ll. perchyll). Mae moch yn hollysyddion, ac felly'n bwyta cig, planhigion, ffwng ayb ac maent yn greaduriaid cymdeithasol a chall.[1] Y ffurf dorol ydy 'cenfaint o foch'.

Enwau[golygu | golygu cod y dudalen]

Enw ar fferm ger Bethel yw Cae Hob. Ystyr hob yw mochyn. Dyma rai o'r enwau eraill sydd ar yr anifail hwn mewn enwau llefydd Cymraeg: hwch, baedd, porchell, banw, gwys, twrch. Cofir am yr hob yn y gytgan enwog Hob y deri dando - adsain o'r hen arfer o ddod ar hob o'r deri (lle rhedent yn wyllt) i'w ladd a'i osod ar fachyn dan y tô (dando)!

Mesobr[golygu | golygu cod y dudalen]

I’r Cymru, Gwyl Ieuan y Moch, a ddethlid ar 29 Awst, oedd y dyddiad cymtaf pan fu’n gyfreithlon i redeg moch yn y coed i’w pesgi ar fes ar gyfer y mesobr (pannage) tan y flwyddyn newydd. Enw arall yn y de yw Gwyl Ieuan y Cols - o decolatio (dienyddio) efallai? (Festival of the decollation of St John the Babtist[2]

Mae yna ymadrodd yn Arfon swlffa. Dywed GPC amdano fel hyn:

swlffa’ to pry into, to pry about in search of, WVBD 509[3]; hwch yn swlffa am y mes o dan y coed [tybed ai adlais o'r mesobr yw hyn], ‘yn rhyw swlffa edrych ’oedd ’na rywbeth yn rhywle’, ‘chwilio a swlffa a phalfalu’n y tywyllwch’ (Arfon); ‘Swlffa’ ‘Chwilio am rywbeth, chwilota’, Cymru lxii. 176 (gorllewin Meir.) (Tarddiad ?cf. solffa, amr. ar sofla) [4] cymh. S. to glean sef chwilio am sbarion ŷd ymysg y sofl a'r adlodd; Ffrangeg, fouiner, chwilota'n flêr fel fouine (bele graig).

Rhywogaethau[golygu | golygu cod y dudalen]

Gast, gyda phedwar porchell yn ei sugno; Ynys Môn 1960.
Mochyn Barfog yn Sw München, yr Almaen.

Cymru[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn Chwedl Math fab Mathonwy dywed Gwydion fod “anifeiliaid wedi dod i'r De na ddaeth eu bath i'r Ynys hon erioed….moch y'u gelwir”. Arddangosai moch canoloesol lawer o nodweddion cyntefig oherwydd mynych groesiadau â'r baedd gwyllt a ddaliodd ei dir yng nghoedwigoedd Cymru hyd y 15g15 - 16g. Dan Gyfraith Hywel gosodid dirwyon amrywiol am ddifrod wnâi moch i eiddo cymydog. Gollyngid y moch i'r goedwig o Ŵyl Ifan tan ganol gaeaf, ond wrth i'r coedwigoedd ddiflannu daethant fwyfwy yn anifeiliaid y caeau a'r buarth. Erbyn y 18g ceid amryw fathau - rhai golau yn fwyaf cyffredin, a rhai cochi, du a smotiog ac oll yn hir eu swch, main eu cefn ac araf i aeddfedu.

Gyda'r chwyldro diwydiannol cynyddodd y galw am gig moch yn y dinasoedd a'r porthladdoedd. Cyn dyfodiad y rheilffyrdd cerddai porthmyn lawer ohonynt i Loegr ac elai eraill ar longau, e.e. o Lŷn i Lerpwl. Gwellhaodd y stoc trwy'r 19g a daeth y twlc mochyn yn rhan hanfodol o bob fferm a thyddyn hyd at ganol yr 20g. Roedd diwrnod lladd mochyn yn achlysur pwysig pan helltid y cig at y gaeaf a defnyddid “pob rhan o'r mochyn heblaw'r wïch.”

Daeth brîd y mochyn Cymreig yn boblogaidd, ac erbyn y 1980au ef oedd y trydydd mwyaf niferus yng ngwledydd Prydain. Roedd yn wyn ei liw, gellir ei fagu dan do neu allan, a'i gig o'r safon uchaf gyda ac heb lawer o frasder.

Mae ffermydd moch erbyn heddiw (2017) yn fawr, gyda llawer yn magu dros 3,000 o foch. Ceir dau brif ddull cynhyrchu - dwys, lle cedwir moch Gwyn Mawr, Cymreig neu Landrace dan do, neu awyr agored, lle cedwir moch cenglog (Saddleback) a Chymreig yn bennaf. Gwerthir moch porc yn 4 - 5 mis oed yn pwyso tua 70 kg., moch bacwn a ham oddeutu 90 kg., ac aiff moch 100 kg neu fwy ar gyfer selsig a phasteiod.

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Angier, Natalie (10 Tachwedd 2009). "Pigs Prove to Be Smart, if Not Vain". The New York Times. http://www.nytimes.com/2009/11/10/science/10angier.html.
  2. Geiriadur Prifysgol Cymru
  3. Fynes-Clinton (1913) The Welsh Vocabulary of the Bangor District: yn Geiriadur Pifysgol Cymru
  4. Geiriadur Pifysgol Cymru
Wiktionary-logo-cy.png
Chwiliwch am mochyn
yn Wiciadur.