Inis Cealtra

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search

Mae Inis Cealtra, neu'r Ynys Sanctaidd, [1] yn ynys oddi ar lan orllewinol Lough Derg yn Iwerddon . Bellach yn anghyfannedd, roedd ar un adeg yn anheddiad mynachaidd . Mae ganddi dwr crwn Gwyddelig, ac adfeilion sawl eglwys fach, yn ogystal â rhan o 4 croes uchel a ffynnon sanctaidd . Er gwaethaf y diffyg poblogaeth, mae'r fynwent ar yr ynys hon yn dal i gael ei defnyddio. Mae eirch a galarwyr yn cael eu cludo'r pellter byr o Swydd Clare/Contae an Chláir mewn cychod bach. Gellir mynd ar deithiau cychod o'r harbwr ym Mountshannon . Mae'n cael ei warchod gan Ganolfan Treftadaeth East Clare . [2]

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Tua 520 OC, sefydlodd St. Colum (bu f. 548) fynachlog ar Inis Cealtra. Arferai fod yn perthyn i'r Cenél Donnghaile yn nhiriogaeth yr Ó Grádaigh . Sefydlwyd yr ail fynachlog, ysgol ddysgu enwog, gan St. Caimin (bu f. 653), a oedd yn Esgob-Abad Inis Cealtra ac o bosibl yn Esgob cyntaf Killaloe. [3] Ymwelodd y Llychlynwyr â'r ynys yn 836; dan arweiniad Turgesius, ac fe wnaethant ladd llawer o'r mynachod . Digwyddodd ymosodiad Llychlynnaidd arall dan arweiniad Tomran ym 922. Roedd Marcán, brawd Brian Boru, yn Esgob-Abad Tuamgraney ac yn ddiweddarach ar Inis Cealtra hyd ei farwolaeth yn 1003. [4] Ni feddiannwyd adeiladau crefyddol Inis Cealtra ar ôl y diwygiad.

Hyd at 1849, roedd yr ynys yn rhan o Swydd Clare, er bod y lan gyfagos ar y tir mawr yn Swydd Galway/Contae na Gailimhe. Yn 1849, trosglwyddwyd yr ynys i Galway fel rhan o Brisiad Griffith, a oedd yn orfodol i ddileu dognau ar wahân o siroedd. Fodd bynnag, ym 1899, trosglwyddwyd yr ardal etholiadol sy'n cynnwys yr ynys a'r tir mawr cyfagos o Galway i Clare o dan Ddeddf Llywodraeth Leol (Iwerddon) 1898 . [5]

Adfeilion eglwysig[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae sawl adfail ar yr ynys. [6] [7] [8]

Mae llwybr y pererinion yn wrthglawdd crwm isel rhwng Eglwys Sant Caimin ac eglwys Sant Mihangel.

Mae'r Eglwys Bedydd Romanésg fach wedi'i hamgáu gan wal gerrig. Mae'r drws yn fwa o dair rhan. Chwythwyd yr eglwys i lawr mewn gwyntoedd difrifol yn ystod 1839 ac fe'i hailadeiladwyd yn ddiweddarach fel tŷ ac fel gweithfa haearn.

Eglwys Sant Caimin yw'r unig adeilad â tho, sydd a rhan ohono'n dyddio'n ôl i'r 10fed ganrif. Yn y 12fed ganrif crëwyd drws Romanésg yn y wal orllewinol. Yn 1879 cafodd ei ailadeiladu fel bwa o dair rhan. Yn 1978 tynnwyd y drws hwnnw i lawr. Yn 1981 fe'i hailadeiladwyd mewn bwa o bedwar yn hytrach na thair rhan. Y tu mewn i'r eglwys mae croesau, henebion, cerrig beddi a chloc haul.

Mae adfeilion Eglwys y Santes Fair o'r 13eg ganrif. Y tu mewn mae beddau a beddrod O'Brien.

Eglwys Mihangel Sant yw'r enw a roddir ar weddillion adeilad bach yr ymddengys ei fod yn eglwys. Mae mapiau'r Hen Arolwg Ordnans yn ei nodi fel "Garaidh Mhichaeil" (gardd Michael) a oedd yn fwyaf tebygol o fod yn cillín, sef mynwent i blant heb eu bedyddio.

Arolygwyd y Tŵr Crwn gan Dr. Liam de Paor a gwnaed y gwaith adfer rhwng 1970 a 1980. Ni ddarganfuwyd cap côn y twr crwn yn awgrymu na orffennwyd y twr erioed. Mae hyn yn cyd-fynd â'r chwedl bod gwrach hardd wedi tynnu sylw'r saer maen.

Mae'r fynedfa i Fynwent y Seintiau trwy'r fynwent o'r 19eg ganrif. Mae'r marcwyr o'r 11eg ganrif wedi'u harysgrifio yng Ngwyddeleg. Mae'r cyffes, cyn yr 11eg ganrif, nad yw ei ddefnydd gwreiddiol yn hysbys wedi'i leoli y tu allan i furiau'r fynwent. Fe'i defnyddiwyd fel cyffeswr yn ystod y 18fed a'r 19eg ganrif ac fe'i hailadeiladwyd yn adnewyddiadau 1979. Mae yna bum carreg Bullaun hysbys ar yr ynys.

Pobl[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Addysgwyd Sant Donatus o Fiesole, athro, bardd, ac Esgob Fiesole ar Inis Cealtra.
  • Priodolir Eglwys a thwr crwn Sant.Caimin i Brian Boru
  • Claddwyd gwraig Turlough O'Brienyn 1076.
  • Bu i'r bardd a llawrwyfardd Nobel William Butler Yeats (1865-1939), arferai fyw nepell yng nghastell adferedig Normanaidd Thoor Ballylee, ysgrifennu am Inis Cealtra a Lough Derg yn ei faledThe Pilgrim.

Cyfeiriadau Annalistig[golygu | golygu cod y dudalen]

Gweler Annals of Inisfallen

AI922.2 Tomrair son of Elgi, a Jarl of the foreigners, on Luimnech (the Lower Shannon), and he proceeded and plundered Inis Celtra and Muicinis, and burned Cluain Moccu Nóis; and he went on Loch Rí and plundered all its islands, and he ravaged Mide.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

 

Ffynonellau[golygu | golygu cod y dudalen]

Prosiectau eraill[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfryngau perthnasol Holy Island, County Clare ar Gomin Wicimedia

  1. "Inis Cealtra/Inishcaltra or Holy Island". Logainm.ie.
  2. Battersby, Eileen. "Through the door of history". The Irish Times.
  3. "Clare People: Saint Caimin". www.clarelibrary.ie.
  4. "Archived copy". Archifwyd o'r gwreiddiol ar 12 August 2017. Cyrchwyd 11 October 2016.CS1 maint: archived copy as title (link)
  5. "County (Ireland". The Statutory Rules and Orders Revised, being the Statutory Rules and Orders (Other Than Those of a Local, Personal Or Temporary Character) in force on December 31, 1903. Vol. 2 (arg. 2nd). H.M. Stationery Office. 1904. tt. 18, 21–22). Cyrchwyd 30 April 2014.
  6. "Clare Places - Holy Island (Inis Cealtra)". www.clarelibrary.ie.
  7. "St Caimin's Inishcaltra".
  8. "Ireland Mid-West Online - County Clare - Inis Cealtra - 'Holy Island'". www.irelandmidwest.com.