Neidio i'r cynnwys

Dionysos

Oddi ar Wicipedia
Dionysos
Bacchus
Duw gwin, llystyfiant, ffrwythlondeb, mirio, gwallgofrwydd defodol, ecstasi crefyddol, a theatr
Aelod o 'r Deuddeg Olympiad
PreswylfaMynydd Olympus
AnifeiliaidY tarw, y panther, y teigr neu'r llew, yr afr, y neidr, a'r llewpard
SymbolY thyrsws, gwinwydd, iorwg, mygydau theatraidd, a'r ffalws
GwyliauBacchanalia (Rhufeinig), Dionysia
Achyddiaeth
Rhieni
SiblingiaidSawl hanner siblingiaid tadol
ConsortAriadne
PlantPriapus, Hymen, Thoas, Staphylus, Oenopion, Comus, Phthonus, y Grasau, Deianira
Cywerthyddion
RhufeinigBacchus, Liber
EifftaiddOsiris

Yng nghrefydd a myth Groeg yr Henfyd Dionysos (neu Dionysus, Dionysios) (/daɪ.əˈnaɪsəs/ Groeg yr Henfyd: Διόνυσος) yw duw'r gwin, perllannau a ffrwythau, llystyfiant, ffrwythlondeb, gwyliau, gwallgofrwydd, gwallgofrwydd defodol, ecstasi crefyddol, a theatr.[3][4] Roedd hefyd yn cael ei adnabod fel Bacchus (/ˈbækəs/ /ˈbɑːkəs/ Groeg yr Henfyd: Βάκχος) gan y Groegiaid (enw a fabwysiadwyd yn ddiweddarach gan y Rhufeiniaid) am wylltineb y dywedir ei fod yn ei darddu o'r enw baccheia.[5] Yn Gymraeg, ceir ato gyfeirio yn "Brenin Cyfeddach".[6]

Fel Dionysos Eleutherius ("Y Rhyddfrydwr"), mae ei win, ei gerddoriaeth, a'i ddawns ecstatig yn rhyddhau ei ddilynwyr o unrhyw ofn a gofal hunanymwybodol, ac yn gwyrdroi cyfyngiadau gormesol y pwerus.[7] Mae ei thyrsws, teyrnwialen coesyn ffenigl, sydd weithiau yn cael ei glwyfo gan eiddew ac yn diferu â mêl, yn ffon lesol ac yn arf a ddefnyddir i ddinistrio'r rhai sy'n gwrthwynebu ei gwlt a'r rhyddid y mae'n ei gynrychioli.[8] Credir bod y rhai sy'n ymwneud â'i ddirgelion yn cael eu meddiannu a'u grymuso gan y duw ei hun.[9][10]

Mae ei darddiad yn ansicr, a'i gyltiau yn nodweddu amrywiol ffurfiau; disgrifir rhai gan ffynonellau hynafol fel Thracian, eraill fel Groegwr.[11][12][13] Yn Orphism, yr oedd yn fab i Zews a Persephone, agwedd isfydol o Zews; neu fab Zews a anwyd ddwywaith, a'r farwol Semele. Mae'r Dirgelion Eleusinaidd yn ei gysylltu ag Iacchus, mab neu ŵr Demeter. Mae'r rhan fwyaf o gofnodion yn nodi iddo gael ei eni yn Thrace, teithio dramor, a chyrraedd Gwlad Groeg fel tramorwr. Gall ei briodoledd o fod yn "dramorwr" sy'n cyrraedd fel duw allanol fod yn gynhenid ac yn hanfodol i'w gyltiau, gan ei fod yn dduw epiffani, a elwir weithiau yn "dduw a ddaw".[14]

Roedd gwin yn ganolbwynt crefyddol yng nghwlt Dionysos a hwn oedd ei ymgnawdoliad daearol.[15] Gallai gwin leddfu dioddefaint, dod â llawenydd, ac ysbrydoli gwallgofrwydd dwyfol.[16] Roedd gwyliau Dionysos yn cynnwys perfformiadau o ddramâu cysegredig yn actio ei fythau, y sbardun cychwynnol y tu ôl i ddatblygiad theatr yn niwylliant y Gorllewin.[17] Mae cwlt Dionysos hefyd yn "gwlt yr eneidiau"; mae ei ffasadau yn porthi'r meirw trwy waed-offrymau, ac y mae yn gweithredu fel cymunwr dwyfol rhwng y byw a'r meirw.[18]

Dryswch yr enw yn Gymraeg

[golygu | golygu cod]

Gwelir sawl amrywiad ar yr enw Dionysos mewn llenyddiaeth Gymraeg, sy'n gallu peri dryswch. Yng "nghyfaddasiad" Gareth Miles o'r ddrama Bacchai (1991) mae'n defnyddio'r ffurf "Dionysios" tra bod Huw Lloyd Edwards yn ei gyfieithiad o Llyffantod (1973) yn defnyddio "Dionysos".

Enw

[golygu | golygu cod]

Tarddiad

[golygu | golygu cod]
Dionysus yn ymestyn cwpan yfed (kantharos) (diwedd y chweched ganrif CC)

Y rhagddodiad deuol yn yr Hen Roeg Διόνυσος (Diónūsos; [di.ó.nyː.sos]) wedi'i gysylltu ers hynafiaeth â Zews (genedigol Dios), ac mae'r amrywiadau ar yr enw i'w gweld yn cyfeirio at y Diosnysos gwreiddiol. [19] Yr ardystiad cynharaf yw ffurf darddiadol Groeg Mycenaean di-wo-nu-so,[20][21] a ganfuwyd ar ddwy dabled garreg yn Mycenaean Pylos a'u dyddio i'r ddeuddegfed neu'r drydedd ganrif ar ddeg CC. Yn y Mycenaean Groegaidd, gwelir Zeus fel di-wo.[22] Mae'r ail ran -nūsos yn darddiad anwybodus.[21] Efallai bod cysylltiad â Mynydd Nysa, man geni'r duw yn chwedloniaeth Roegaidd, lle cafodd ei fagu gan y nymffau (y Nysïaid),[23] er i Pherecydes o Syros honni bod nũsa yn hen air am "goeden" erbyn y chweched ganrif CC.

Ystyr ac amrywiadau

[golygu | golygu cod]

Mae amrywiadau diweddarach yn cynnwys Dionūsos a Diōnūsos yn Boeotia; Dien(n)ūsos yn Thesalia; Deonūsos a Deunūsos yn Ionia; a Dinnūsos yn Aeolia, ymysg amrywiadau eraill. Ceir y rhagddodiad Dio- mewn enwau eraill, megis enw'r Dioscures, a gall ddeillio o Dios, o'r enw Zews.[24]

Dywed Nonnus, yn ei Dionysiaca, fod yr enw Dionysos yn golygu "Zews-herciog" a bod Hermes wedi enwi'r Dionysos newydd-anedig yn hyn, "oherwydd i Zews wrth gario ei faich, ac o ganlyniad i'w glun, godi un droed yn herciog, a bod nysos yn yr iaith Syracwsaneg yn golygu hercio [limping]".[25] Yn ei nodyn i'r perwyl hwn, mae W. H. D Rouse yn nodi "Prin y mae angen dweud bod y geirdarddiadau hyn yn anghywir".[25] Mae'r Suda, gwyddoniadur Bysantaidd sy'n seiliedig ar ffynonellau clasurol, yn nodi bod Dionysos wedi'i enwi "o gyflawni [διανύειν] sy'n cynrychioli pawb sy'n byw'r bywyd gwyllt. Neu o ddarparu (διανοεῖν) popeth i'r rhai sy'n byw'r bywyd gwyllt."[26]

Gwraidd

[golygu | golygu cod]
Buddugoliaeth Dionysus, mosaig o Dŷ Poseidon, Amgueddfa Mosaig Zeugma.

Roedd academyddion yn y bedwaredd ganrif ar bymtheg, gan ddefnyddio astudiaeth o ieitheg a mytholeg gymharol, yn ystyried Dionysos fel duw estron a gafodd ei dderbyn yn hwyr ac anfoddog i'r pantheon Groegaidd, ar sail ei fythau thematig fel - duw sy'n yn treulio llawer o'i amser ar y ddaear dramor, ac yn brwydro am dderbyniad pan fydd yn dychwelyd i Wlad Groeg. Fodd bynnag, mae tystiolaeth fwy diweddar wedi dangos bod Dionysus mewn gwirionedd yn un o'r duwiau cynharaf a ardystiwyd yn niwylliant Groeg ar y tir mawr.[16] Daw'r cofnodion ysgrifenedig cynharaf o addoliad Dionysus o Wlad Groeg Mycenaaidd, yn benodol ym Mhalas Nestor yn Pylos a'r cyffiniau, dyddiedig i tua 1300 CC.[27]

Mae cofnodion Mycenaean eraill o Pylos yn cofnodi addoli duw o'r enw Eleuther, a oedd yn fab i Zews, ac aberthwyd ychen iddo. Mae'r cysylltiad â Zews ac ychen, yn ogystal â chysylltiadau etymolegol rhwng yr enw Eleuther neu Eleutheros â'r enw Lladin Liber Pater, yn awgrymu y gallai hwn fod yn enw arall ar Dionysus. Yn ôl Károly Kerényi, mae'r cliwiau hyn yn awgrymu bod crefydd graidd Dionysos yn ei lle hyd yn oed yn y drydedd ganrif ar ddeg CC, yn ogystal â'i fythau pwysig.

Mae'r ddelwedd hynaf y gwyddys amdani o Dionysos, ynghyd â'i enw, i'w chael ar ddinosor gan y crochenydd Attic Sophilos tua 570 CC ac mae wedi'i leoli yn yr Amgueddfa Brydeinig.[28] Erbyn y seithfed ganrif, mae eiconograffi a ddarganfuwyd ar grochenwaith yn dangos bod Dionysos eisoes yn cael ei addoli fel mwy na dim ond duw sy'n gysylltiedig â gwin. Roedd yn gysylltiedig â phriodasau, marwolaeth, aberth, a rhywioldeb, ac roedd ei osgordd o afrddynion a dawnswyr eisoes wedi'i sefydlu. Thema gyffredin yn y darluniau cynnar hyn oedd metamorffosis, wrth law’r duw, ei ddilynwyr yn greaduriaid cymysgryw, a gynrychiolir fel arfer gan ddychanwyr dof a gwylltion, gan gynrychioli’r trawsnewidiad o fywyd gwâr yn ôl i natur fel ffordd o ddianc.[16]

Addoli a gwyliau yng Ngwlad Groeg

[golygu | golygu cod]

Roedd addoliad Dionysos wedi sefydlu'n gadarn erbyn y seithfed ganrif CC.[29] Dichon iddo gael ei addoli mor gynnar â thua 1500–1100 CC gan Roegiaid Myceneaidd;[30][31] ac mae olion cwlt Dionysiaidd hefyd wedi'u darganfod yng Nghreta hynafol Finoaidd.[27]

Dionysia

[golygu | golygu cod]

Cysegrwyd gwyliau Dionysia, Haloa, Ascolia a Lenaia i Dionysos.[32] Roedd y Dionysia Wledig (neu Dionysia Leiaf) yn un o'r gwyliau hynaf a gysegrwyd i Dionysos, a ddechreuwyd yn Attica, ac mae'n debyg ei fod yn dathlu tyfu gwinwydd. Fe'i cynhaliwyd yn ystod mis gaeaf Posideon (yr amser o amgylch heuldro'r gaeaf, Rhagfyr neu Ionawr modern). Canolbwyntiodd y Dionysia Wledig ar orymdaith, pan oedd y cyfranogwyr yn cario eitemau ffalig, torthau hir o fara, jariau o ddŵr a gwin yn ogystal ag offrymau eraill, a merched ifanc yn cario basgedi. Dilynwyd yr orymdaith gan gyfres o berfformiadau dramatig a chystadlaethau drama.[33]

Cynhaliwyd y Ddinas Dionysia (neu Dionysia Fwyaf) mewn canolfannau trefol fel Athen ac Eleusis, ac roedd yn ddatblygiad diweddarach, yn ôl pob tebyg yn dechrau yn y chweched ganrif CC. Roedd gorymdaith y Ddinas Dionysia yn debyg i'r dathliadau gwledig, ond yn fwy cywrain, ac yn cael ei harwain gan gyfranogwyr yn cario cerflun pren o Dionysos, ac yn cynnwys teirw aberthol a chytganau addurnedig. Roedd cystadlaethau dramatig y Dionysia Fwyaf hefyd yn cynnwys beirdd a dramodwyr mwy nodedig, a gwobrau i ddramodwyr ac actorion mewn categorïau lluosog.[33][17]

Addoli ôl-glasurol

[golygu | golygu cod]

Hynafiaeth ddiweddar

[golygu | golygu cod]
Cerflun o Bacchus, Paris, Amgueddfa Louvre (ail ganrif OC)

Yn athroniaeth Neoplatonaidd a chrefydd yr Hynafiaeth Ddiweddar, roedd nifer y duwiau Olympaidd weithiau'n cael eu cyfrif fel 12 ar sail eu cylchoedd dylanwad. Er enghraifft, yn ôl Sallustius, "Iau, Neifion, a Fwlcan sy'n gwneuthur y byd; mae Ceres, Juno, a Diana yn ei weithredu; mae Mercwri, Fenws ac Apollo yn ei gysoni; ac, yn olaf, mae Vesta, Minerva, a Mawrth yn llywyddu arno gyda phŵer gwarchod."[34] Mae'r llu o dduwiau eraill, yn y system gred hon, yn bodoli o fewn y duwiau cynradd, a dysgodd Sallustius fod Bacchus yn byw yn Iau.[34]

Addoli o'r Oesoedd Canol hyd at y cyfnod modern

[golygu | golygu cod]
Bacchus gan Paulus Bor

Dair canrif ar ôl teyrnasiad Theodosius I a welodd wahardd addoliad paganaidd ar draws Yr Ymerodraeth Rufeinig, teimlai Cyngor Quinisext 692 yng Nghaergystennin fod angen rhybuddio Cristnogion rhag cymryd rhan yn addoliad gwledig parhaus Dionysos. Yn benodol, gwahardd dydd gŵyl Brumalia, "dawnsiau cyhoeddus gan ferched", croeswisgo defodol, gwisgo masgiau Dionysaidd, a galw enw Bacchus wrth "wasgu'r gwin yn y gweisg" neu "wrth arllwys gwin i jariau".[35]

Yn y ddeunawfed ganrif, ymddangosodd Hellfire Clubs ym Mhrydain ac Iwerddon. Er bod gweithgareddau'n amrywio rhwng y clybiau, roedd rhai ohonyn nhw'n baganaidd iawn, ac yn cynnwys cysegrfeydd ac aberthau. Roedd Dionysus yn un o'r duwiau mwyaf poblogaidd, ochr yn ochr â duwiau fel Gwener a Flora. Heddiw gellir dal i weld y cerflun o Dionysos a adawyd ar ôl yn Ogofâu Hellfire.[36]

Uniaethu â duwiau eraill

[golygu | golygu cod]

Osiris

[golygu | golygu cod]
Panel pren wedi'i baentio yn darlunio Serapis, a ystyriwyd yr un duw ag Osiris, Hades, a Dionysos yn yr Henfyd Diweddar. Yr ail ganrif OC.

Yn y dehongliad Groegaidd o'r pantheon Eifftaidd, roedd Dionysos yn aml yn cael ei uniaethu ag Osiris.[37]

Hades

[golygu | golygu cod]

Datganodd yr athronydd Heracleitos o'r bumed i'r bedwaredd ganrif CC, wrth uno gwrthgyferbyniadau, mai'r un duw yw Hades a Dionysus, hanfod bywyd annistrywiol (zoë).[38] Ymhlith tystiolaeth arall, mae Karl Kerényi yn nodi yn ei lyfr[39] fod yr Emyn Homerig "I Demeter", delweddau marmor addunedol ac epithedau i gyd yn cysylltu Hades â bod yn Dionysos.

Sabasio ac Yahweh

[golygu | golygu cod]
Llaw efydd a ddefnyddir i addoli Sabazios (Amgueddfa Brydeinig).[40]

Rhufeinig yr ail a'r cyntaf ganrif OC. Roedd dwylo wedi'u haddurno â symbolau crefyddol wedi'u dylunio i sefyll mewn gwarchodfeydd neu, fel yr un hwn, wedi'u cysylltu â pholion ar gyfer gorymdeithio.[40]

Roedd y duw Phrygian Sabazios yn cael ei uniaethu bob yn ail â Zews neu â Dionysos.

Yn y ganrif gyntaf, ymhlith gweinidogion Phrygian a gweinyddwyr defodau cysegredig Rhea a Dionysos, cysylltodd Strabo, Sabazios â Zagreus.[41]

Mytholeg

[golygu | golygu cod]
Genedigaeth Dionysos, ar arch garreg fechan a allai fod wedi'i gwneud i blentyn (Amgueddfa Gelf Walters)[42]

Roedd nifer o wahanol hanesion a thraddodiadau yn bodoli yn yr hen fyd ynglŷn â rhieni, genedigaeth, a bywyd Dionysos ar y ddaear, wedi'u cymhlethu gan sawl ailenedigaeth. Erbyn y ganrif gyntaf CC, roedd rhai mythograffwyr wedi ceisio cysoni'r amrywiol adroddiadau am enedigaeth Dionysos yn un naratif yn cynnwys nid yn unig genedigaethau lluosog, ond dau neu dri amlygiad gwahanol o'r duw ar y ddaear trwy gydol hanes mewn gwahanol oesau.

Penddelw marmor o Dionysus ifanc. Knossos, ail ganrif OC. Amgueddfa Archaeolegol Heraklion.
Protome wal o Dionysus barfog. Boeotia, dechrau'r 4g CC

Teithiau a dyfeisio gwin

[golygu | golygu cod]

Pan dyfodd Dionysos, darganfu ddiwylliant y winwydden a'r modd o echdynnu ei sudd gwerthfawr, sef y cyntaf i wneud hynny;[43] ond Hera a'i trawodd â gwallgofrwydd, ac a'i gyrrodd allan yn grwydryn trwy barthau'r ddaear. Yn Phrygia y dduwies Cybele, a oedd yn fwy adnabyddus i'r Groegiaid fel Rhea, a'i hiachâodd, ac a ddysgodd iddo ei defodau crefyddol, ac efe a gychwynnodd ar daith trwy Asia gan ddysgu i'r bobl amaethu'r winwydden. Y rhan enwocaf o'i grwydradau yw ei daith i'r India, yr hon a barhaodd am rai blynyddoedd, meddir. Yn ôl y chwedl, pan gyrhaeddodd Alecsander Fawr ddinas o'r enw Nysa ger yr afon Indus, dywedodd y bobl leol fod eu dinas wedi'i sefydlu gan Dionysos yn y gorffennol pell a bod eu dinas wedi'i chysegru i'r duw Dionysos.[44] Cymerodd y teithiau hyn ryw fath o goncwestau milwrol; yn ôl Diodorus Siculus gorchfygodd yr holl fyd heblaw Prydain ac Ethiopia.[45]

Dychwelyd i Wlad Groeg

[golygu | golygu cod]

Gan ddychwelyd mewn buddugoliaeth i Wlad Groeg ar ôl ei deithiau yn Asia, daeth Dionysos i gael ei ystyried yn sylfaenydd yr orymdaith fuddugoliaethus. Ymdrechodd i gyflwyno ei grefydd i Wlad Groeg, ond gwrthwynebid ef gan lywodraethwyr oedd yn ei hofni, ar gyfrif yr anhwylderau a'r gwallgofrwydd a ddygai gyda hi.

Mewn un myth, wedi'i addasu yn nrama Ewripides Bacchai, mae Dionysos yn dychwelyd i'w fro enedigol, Thebai, sy'n cael ei reoli gan ei gefnder Penthews. Nid yw Penthews, yn ogystal â'i fam Agawe a'i fodrybedd Ino ac Autonoe, yn credu genedigaeth ddwyfol Dionysos. Er gwaethaf rhybuddion y proffwyd dall Teiresias, maent yn gwadu ei addoliad ac yn ei wadu am ysbrydoli merched Thebai i wallgofrwydd.

Mae Dionysos yn defnyddio ei alluoedd dwyfol i yrru Penthews yn wallgof, yna'n ei wahodd i ysbïo ar ddefodau ecstatig y Maenads, yng nghoed Mynydd Cithaeron. Mae Penthews, yn gobeithio bod yn dyst i gyfeddach rhywiol, yn cuddio ei hun mewn coeden. Mae'r Maenads yn ei weld; wedi eu cythruddo gan Dionysos, maent yn ei gamgymryd am lew mynyddig ac yn ymosod arno â'u dwylo noeth. Y mae modrybedd Penthews a'i fam Agawe yn eu plith, ac y maent yn ei rwygo aelod o'i gorff. Mae Agawe yn gosod ei ben ar benhwyad ac yn mynd â'r tlws at ei thad Cadmos.

Mae'r gwallgofrwydd yn cilio. Mae Dionysos yn feddylfryd dwyfol, yn alltudio Agawe a'i chwiorydd, ac yn trawsnewid Cadmos a'i wraig Harmonia yn seirff. Teiresias yn unig a arbedir.[46]

Yn Yr Iliad, pan glywodd y Brenin Lycurgus o Thrace fod Dionysos yn ei deyrnas, carcharodd ddilynwyr Dionysos, y Maenads. Ffodd Dionysos a llochesu gyda Thetis, ac anfon sychder a gynhyrfodd y bobl i wrthryfela. Yna gyrrodd y duw'r Brenin Lycurgus yn wallgof a chael iddo dorri ei fab ei hun yn ddarnau gyda bwyell gan gredu ei fod yn ddarn o eiddew, planhigyn sy'n sanctaidd i Dionysos. Honnodd oracl wedyn y byddai'r wlad yn aros yn sych ac yn ddiffrwyth tra byddai Lycurgus fyw, a'i bobl yn ei dynnu a'i chwarteru. Wedi ei ddyhuddo gan farwolaeth y brenin, cododd Dionysos y felltith.[47][48] Mewn fersiwn amgen, weithiau'n cael ei darlunio mewn celf, mae Lycurgus yn ceisio lladd Ambrosia, un o ddilynwyr Dionysos, a drawsnewidiwyd yn winwydden a oedd yn gefeillio o amgylch y brenin cynddeiriog ac yn ei dagu'n araf.[49]

Disgyniad i'r isfyd

[golygu | golygu cod]

Disgrifia Pausanias, yn yr ail lyfr o'i Description of Greece, ddau draddodiad amrywiol ynghylch katabasis Dionysos, neu ddisgyniad i'r isfyd. Mae'r ddau yn disgrifio sut yr aeth Dionysos i'r byd ar ôl marwolaeth i achub ei fam Semele, a dod â hi i'w lle haeddiannol ar Olympos. I wneud hynny, bu'n rhaid iddo ymryson â'r ci uffern Cerberus, a ataliwyd drosto gan Heracles. Ar ôl achub Semele, daeth Dionysos â hi i'r amlwg o ddyfroedd anffafriol ar arfordir yr Argolid ger safle cynhanesyddol Lerna, yn ôl y traddodiad lleol.[50] Coffeir y digwyddiad chwedlonol hwn gyda gŵyl nos flynyddol, y mae'r grefydd leol yn cadw'r manylion yn gyfrinachol. Yn ôl Paola Corrente, gall ymddangosiad Dionysos o ddyfroedd y morlyn fod yn arwydd o fath o aileni iddo ef a Semele wrth iddynt ailymddangos o'r isfyd.[51][52] Mae amrywiad o'r myth hwn yn sail i gomedi Aristophanes Y Llyffantod.[51]

Mythau eraill

[golygu | golygu cod]

Dyfeisiwyd trydydd disgyniad gan Dionysos i Hades gan Aristophanes yn ei gomedi Y Llyffantod. Mae Dionysos, sef noddwr gŵyl ddramatig Athenaidd, y Dionysia, am ddod ag un o'r trasiedïau mawr yn ôl yn fyw. Ar ôl slam farddol, dewisir Aeschylus yn hytrach nag Ewripides. Pan rwymodd Hephaestus Hera i gadair hudolus, mae Dionysos yn ei feddwi gan ei ddychwelyd i Olympos ar ôl iddo lewygu.

Plant

[golygu | golygu cod]
Epil a mamau
Epil Mamau
(?) Charites (Pasithea, Euphrosyne, Thalia) Aphrodite[53] neu Coronis[54]
Ceramus, Enyeus, Euanthes, Eurymedon, Latramys, Maron, Oenopion, Phanus, Peparethus, Phlias, Staphylus, Tauropolis, Thoas Ariadne
Carmanor[55] Alexirrhoe
Iacchus[56] a'i efaill[57] Aura
Medus[58] Alphesiboea
Phlias Araethyrea neu Chthonophyle
Priapus Aphrodite[59] neu Chione[60] neu Percote[61]
Telete, Satyrus, meibion eraill Nicaea
Narcaeus[62] Physcoa
Comus, Methe, Sabazius, Thysa[63] Anhysbys

Llenyddiaeth fodern ac athroniaeth

[golygu | golygu cod]

Mae Dionysos wedi parhau i fod yn ysbrydoliaeth i artistiaid, athronwyr ac awduron yn y cyfnod modern. Yn The Birth of Tragedy (1872), cynigiodd yr athronydd Almaenig Friedrich Nietzsche fod tyndra rhwng egwyddorion esthetig Apolonia a Dionysaidd yn sail i ddatblygiad trasiedi Roegaidd; Roedd Dionysos yn cynrychioli'r hyn a oedd yn anhrefnus ac yn afresymol, tra bod Apollo yn cynrychioli'r rhesymegol a threfnus. Mae'r cysyniad hwn o gystadleuaeth neu wrthwynebiad rhwng Dionysos ac Apollo wedi'i nodweddu fel "chwedl fodern", gan mai dyfeisio meddylwyr modern fel Nietzsche a Johann Joachim Winckelmann ydyw, ac nid yw i'w gael mewn ffynonellau clasurol. Fodd bynnag, mae derbyniad a phoblogrwydd y thema hon yn niwylliant y Gorllewin wedi bod mor fawr, fel bod ei thanlinell wedi dylanwadu ar gasgliadau ysgolheictod clasurol.[64]

Ffilm fodern a chelfyddyd perfformio

[golygu | golygu cod]

Darluniodd Walt Disney Bacchus yn y rhan "Bugeiliol" o'r ffilm animeiddiedig Fantasia, fel cymeriad tebyg i Silenus.

Ym 1969, perfformiwyd addasiad o The Bacchae, o'r enw Dionysos in '69. Gwnaethpwyd ffilm o'r un perfformiad. Roedd y cynhyrchiad yn nodedig am gynnwys cyfranogiad y gynulleidfa, noethni, a dyfeisiadau theatrig.[65]

Poster The Frogs gan Sondheim

Ym 1974, addasodd Stephen Sondheim a Burt Shevelove gomedi Aristophanes Y Llyffantod yn sioe gerdd fodern, a lwyfannwyd ar Broadway yn 2004 ac a gafodd ei hadfywio yn Llundain yn 2017. Mae'r sioe gerdd The Frogs yn dilyn disgyniad Dionysos i Hades i ddod â dramodydd yn ôl; fodd bynnag, caiff y dramodwyr eu diweddaru i'r oes fodern, a gorfodir Dionysos i ddewis rhwng George Bernard Shaw a William Shakespeare.[66]

Marwolaeth ac atgyfodiad

[golygu | golygu cod]

Mae rhai ysgolheigion yn uniaethu Dionysos ac Iesu â'r archdeip mytholegol o dduw sy'n marw ac yn atgyfodi.[67] Ar y llaw arall, nodwyd bod manylion marwolaeth ac ailenedigaeth Dionysos yn dra gwahanol o ran cynnwys a symbolaeth i Iesu. Mae'r ddwy stori yn digwydd mewn cyd-destunau hanesyddol a daearyddol gwahanol iawn. Hefyd, mae dull marwolaeth yn wahanol; yn y myth mwyaf cyffredin, cafodd Dionysos ei rwygo'n ddarnau a'i fwyta gan y Titaniaid, ond "yn y pen draw fe'i hadferwyd i fywyd newydd" o'r galon a oedd dros ben.[68][69]

Yr Achos

[golygu | golygu cod]

Mae paralel arall i’w weld yn Bacchai lle mae Dionysos yn ymddangos gerbron y Brenin Penthews ar gyhuddiadau o hawlio diwinyddiaeth, sy’n cael ei gymharu â golygfa’r Testament Newydd o Iesu’n cael ei holi gan Pilat.[70][71] Fodd bynnag, mae nifer o ysgolheigion yn anghytuno â'r paralel hwn, gan fod y gwrthdaro rhwng Dionysos a Phenthews yn gorffen gyda Penthews yn marw, wedi'i rwygo'n ddarnau gan y merched gwallgof, tra bod prawf Iesu yn dod i ben gydag ef yn cael ei ddedfrydu i farwolaeth. Mae’r anghysondebau rhwng y ddwy stori, gan gynnwys eu haddunedau, wedi peri i lawer o ysgolheigion ystyried stori Dionysos yn hollol wahanol i’r un am Iesu, heblaw am baralel yr arestiad, sef manylyn sy’n ymddangos mewn llawer o fywgraffiadau hefyd.[72]

Achau

[golygu | golygu cod]

Gweler hefyd

[golygu | golygu cod]

Cyfeiriadau

[golygu | golygu cod]
  1. ↑ Mae amrywiad arall, o gasgliad brenhinol Sbaen, ym Museo del Prado, Madrid: darlun.
  2. ↑ Rosemarie Taylor-Perry, 2003. The God Who Comes: Dionysian Mysteries Revisited. Algora Press.
  3. ↑ Hedreen, Guy Michael. Silens in Attic Black-figure Vase-painting: Myth and Performance. University of Michigan Press. 1992. ISBN 9780472102952. p. 1
  4. ↑ James, Edwin Oliver. The Tree of Life: An Archaeological Study. Brill, 1966. p. 234}
  5. ↑ Walter Burkert (1985). Greek Religion (yn Saesneg). Harvard University Press. t. 162. ISBN 0-674-36281-0
  6. ↑  cyfeddach brenin cyfeddach. Geiriadur Prifysgol Cymru. Adalwyd ar 16 Ebrill 2025.
  7. ↑ Csapo, Eric (2016-08-03). "The 'Theology' of the Dionysia and Old Comedy". In Eidinow, Esther (gol.). Theologies of Ancient Greek Religion (yn Saesneg). New York: Cambridge University Press. t. 118. ISBN 978-1-316-71521-5.
  8. ↑ Olszewski, E. (2019). Dionysus’s enigmatic thyrsus. Proceedings of the American Philosophical Society, 163(2), 153–173.
  9. ↑ Ashe, Geoffrey (2000). The Hell-Fire Clubs: A History of Anti-Morality. Gloucestershire: Sutton Publishing. t. 2.
  10. ↑ Ewripides, Bacchai 379–385
  11. ↑ Thomas McEvilley, The Shape of Ancient Thought, Allsworth press, 2002, pp. 118–121. Google Books preview
  12. ↑ Reginald Pepys Winnington-Ingram, Sophocles: an interpretation, Cambridge University Press, 1980, p. 109 Google Books preview
  13. ↑ Zofia H. Archibald, in Gocha R. Tsetskhladze (Ed.) Ancient Greeks west and east, Brill, 1999, pp. 429 ff.Google Books preview
  14. ↑ Rosemarie Taylor-Perry, The God Who Comes: Dionysian Mysteries Revisited (Algora Press, 2003)
  15. ↑ Julian, "To the Cynic Heracleios", The Works of the Emperor Julian, cyfrol 2, cyf. Emily Wilmer Cave Wright, Loeb Classical Library (1913)
  16. 1 2 3 Cornelia Isler-Kerényi a Wilfred G. E. Watson, [https://www.jstor.org/stable/10.1163/j.ctt1w76w9x.7?seq=1 "An Iconography in Process", yn Dionysos in Archaic Greece (Leiden: Brill, 2007), tt.5–16
  17. 1 2 Oscar Gross Brockett, History of the Theatre (Boston: Allyn & Bacon, 1968), tt.18–26
  18. ↑ Riu, Xavier (1999). Dionysism and Comedy. Rowman and Littlefield. t. 105. ISBN 9780847694426.
  19. ↑ Beekes 2009.
  20. ↑ Palaima, Thomas G. University of Texas at Austin, 1998
  21. 1 2 Beekes 2009, t. 337.
  22. ↑ "The Linear B word di-wo". Palaeolexicon.
  23. ↑ Fox, p. 217, "The word Dionysos is divisible into two parts, the first originally Διος (cf. Ζευς), while the second is of an unknown signification, although perhaps connected with the name of the Mount Nysa which figures in the story of Lykourgos: ... when Dionysos had been reborn from the thigh of Zeus, Hermes entrusted him to the nymphs of Mount Nysa, who fed him on the food of the gods, and made him immortal."
  24. ↑ This is the view of Garcia Ramon (1987) and Peters (1989), summarised and endorsed in Janda (2010:20).
  25. 1 2 Nonnus, Dionysiaca 9.20–24.
  26. ↑ Suda s.v. Διόνυσος.
  27. 1 2 Karl Kerényi, Dionysus, cyf. Ralph Manheim (Princeton University Press, 1976)
  28. ↑ "dinos". British Museum. Cyrchwyd 2022-07-18.
  29. ↑ Ferguson, Everett (2003). Backgrounds of Early Christianity (yn Saesneg). Wm. B. Eerdmans Publishing. ISBN 9780802822215.
  30. ↑ He appears as a likely theonym (divine name) in Linear B tablets as di-wo-nu-so (KH Gq 5 inscription),
  31. ↑ Raymoure, K. A. (November 2, 2012). "Khania Linear B Transliterations". Minoan Linear A & Mycenaean Linear B. Deaditerranean. "Possible evidence of human sacrifice at Minoan Chania". Archaeology News Network. 2014. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 2014-03-17. Cyrchwyd 2014-03-17. Raymoure, K. A. "Khania KH Gq Linear B Series". Minoan Linear A & Mycenaean Linear B. Deaditerranean. "KH 5 Gq (1)". Dāmos: Database of Mycenaean at Oslo. University of Oslo.
  32. ↑ B. McConachie, et al. Theatre Histories: An Introduction, 3ydd arg. (Routledge, 2016)
  33. 1 2 Arthur Pickard-Cambridge, The Dramatic Festivals of Athens, 2il arg. (Rhydychen: Clarendon Press, 1968)
  34. 1 2 Sallustius, On Gods and the World, ch. VI.
  35. ↑ Concilium Constantinopolitanum a. 691/2 in Trullo habitum. Canon 62. H. Ohme (ed.) Acta conciliorum oecumenicorum, Series Secunda II: Concilium Universale Constantinopolitanum Tertium, Pars 4. Berlin/Boston Oktober 2013.
  36. ↑ Ashe, Geoffrey (2000). The Hell-Fire Clubs: A History of Anti-Morality. Gloucestershire: Sutton Publishing. t. 114. ISBN 9780750924023.
  37. ↑ Rutherford 2016, p. 67.
  38. ↑ Heraclitus, encountering the festival of the Phallophoria, in which phalli were paraded about, remarked in a surviving fragment: "If they did not order the procession in honor of the god and address the phallus song to him, this would be the most shameless behavior. But Hades is the same as Dionysos, for whom they rave and act like bacchantes", Kerényi 1976, pp. 239–240.
  39. ↑ Kerényi 1967.
  40. 1 2 "British Museum Collection". britishmuseum.org. Cyrchwyd 2017-03-06.
  41. ↑ Strabo, Geography, 10.3.15.
  42. ↑ "Sarcophagus Depicting the Birth of Dionysus". The Walters Art Museum.
  43. ↑ Bull, 255
  44. ↑ Arrian, Anabasis of Alexander 5.1.1–2.2
  45. ↑ Bull, 253
  46. ↑ Ewripides, Bacchai
  47. ↑ Homer., The Iliad, ISBN 978-2-291-06449-7, OCLC 1130228845
  48. ↑ Homer, Iliad 6. 129 ff (trans. Lattimore): Mae hyn yn cyfeirio at fryn Nyseian a nyrsys Dionysus
  49. ↑ "British Museum – The Lycurgus Cup". Britishmuseum.org.
  50. ↑ Pausanias, Description of Greece, llyfr 2
  51. 1 2 Corrente, Paola. 2012. Dioniso y los Dying gods: paralelos metodológicos. Tesis doctoral, Universidad Complutense de Madrid.
  52. ↑ Corrente, Paola and Sidney Castillo. 2019. "Philology and the Comparative Study of Myths", The Religious Studies Project (Podcast Transcript). 3 Mehefin 2019. Transcribed by Helen Bradstock. Version 1.1, 28 Mai 2019. Available at: https://www.religiousstudiesproject.com/podcast/philology-and-the-comparative-study-of-myths/
  53. ↑ Anacreontea fragment 38. Dywedir fel arfer mai y merched ydynt Zews ac Eurynome.
  54. ↑ Nonnus, Dionysiaca 48.548. Nonnus Mae N hefyd yn crybwyll Dionysus a Hera fel rhieni Gras, Pasithea.
  55. ↑ Pseudo-Plutarch, De fluviis 7.
  56. ↑ Nonnus, Dionysiaca 1.26–28 I pp. 4, 5, 48.245–247 III pp. 440–443, 48.848–968 III pp. 484–493.
  57. ↑ Unnamed brother of Iacchus, killed by Aura instantly upon birth.
  58. ↑ Pseudo-Plutarch, De fluviis 24.
  59. ↑ Pausanias, 9.31.2
  60. ↑ Scholia on Theocritus' Idylls 1.21
  61. ↑ Hesychius of Alexandria s. v. Priēpidos.
  62. ↑ Pausanias, 5.16.7.
  63. ↑ Strabo, 10.3.13. Mae'n dyfynnu drama o'r enw Palamedes sydd fel petai'n cyfeirio at Thysa
  64. ↑ C. Isler-Kerényi a W. Watson, "Modern Mythologies: 'Dionysos' Versus 'Apollo'", yn Dionysos in Archaic Greece: An Understanding through Images (Leiden: Brill, 2007), tt.235–254
  65. ↑ Greenspun, Roger (23 Mawrth 1970). "Screen::De Palma's 'Dionysus in 69'". New York Times. Cyrchwyd 1 Awst 2017.
  66. ↑ Murray, Matthew. "The Frogs". Talkin' Broadway. Cyrchwyd 2 Awst 2017.
  67. ↑ Moles, John (2006). "Jesus and Dionysus in "The Acts Of The Apostles" and early Christianity". Hermathena (Trinity College Dublin) 180 (180): 65–104. JSTOR 23041662. https://archive.org/details/sim_hermathena_summer-2006_180/page/65.
  68. ↑ Detienne, Marcel. Dionysus Slain. Baltimore: Johns Hopkins, 1979.
  69. ↑ Evans, Arthur. The God of Ecstasy. New York: St. Martins' Press, 1989
  70. ↑ Wick, Peter (2004). "Jesus gegen Dionysos? Ein Beitrag zur Kontextualisierung des Johannesevangeliums". Biblica (Rome: Pontifical Biblical Institute) 85 (2): 179–198. http://www.bsw.org/?l=71851&a=Comm06.html. Adalwyd 2007-10-10.
  71. ↑ Powell, Barry B., Classical Myth. Second ed. With new translations of ancient texts by Herbert M. Howe. Upper Saddle River, New Jersey: Prentice-Hall, Inc., 1998.
  72. ↑ Andrew Dalby, The Story of Bacchus (Llundain: British Museum Press, 2005)
  73. ↑ According to Homer, Iliad 1.570–579, 14.338, Odyseia 8.312, Hephaestus was apparently the son of Hera and Zeus, see Gantz, p. 74.
  74. ↑ Hesiod, Theogony 927–929
  75. ↑ Hesiod, Theogony 886–890
  76. ↑ Hesiod, Theogony 183–200

Darllen pellach

[golygu | golygu cod]
Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Dionysos&oldid=15172724"