Agerstalwm

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Dillad, dyfeisiadau nodweddiadol o un o gymeriadau Agerstalwm

Is-genre ffantasiol o fewn gwyddonias yw agerstalwm, lle mae technoleg a dyfeisiadau esthetig wedi'u hysbrydoli gan beiriannau stêm diwydiannol o'r 19g.

Er bod tarddiad llenyddol y math yma o lenyddiaeth weithiau'n gysylltiedig â'r genre cyberpunk, mae gweithiau agerstalwm yn aml yn cael eu gosod mewn hanes amgen yng nghyfnod oes Fictoria, yn benodol - yng "Ngorllewin Gwyllt Americanaidd" y dyfodol, lle gosodir pŵer stêm fel norm, yn brif ffrwd. Ar adegau eraill, fe'i lleolir mewn byd ffantasi sy'n defnyddio ynni stêm. Fodd bynnag, mae steampunk a neo-Fictoraidd yn wahanol gan nad yw'r mudiad neo-Fictoraidd yn allosod ar dechnoleg tra bod technoleg yn agwedd allweddol ar steampunk gan nad yw technoleg yn gwbwl angenrheidiol o fewn y gnre neo-Fictoraidd.[1][2][3][4]

Efallai mai'r nodwedd amlycaf o'r genre yma yw technoleg a dyfeisiadau anacronistaidd (nad oedd ar gael yn y cyfnod dan sylw) a gellir galw'r rhain yn retro-ddyfofol: dyfeisiadau a thechnoleg y gallai pobl yn y 19g fod wedi breuddwydio amdanynt. Gall y mathau o beiriannau, technoleg a dyfeisiadau gynnwys ffuglennol, fel y rhai a ddisgrifir yng ngwaith H. G. Wells a Jules Verne, neu'r awduron modern: Philip Pullman, Scott Westerfeld, Stephen Hunt, a China Miéville.

Ffotograff o olygfa nodweddiadol o'r is-genre yma
"Maison tournante aérienne" gan Albert Robida ar gyfer ei lyfr Le Vingtième Siècle

Rhagflaenwyr[golygu | golygu cod y dudalen]

Fel y dywedwyd, dylanwadwyd yn drwm ar y genre hwn, yr arddull ffug-19g, gan nofelau 'gwyddonol' Jules Verne a H. G. Wells, ond hefyd gan Mary Shelley, ac Edward S. Ellis a'i nofel The Steam Man of the Prairies (1868). Cynhyrchwyd nifer o weithiau celf a ffuglen mwy modern sy'n arwyddocaol yn natblygiad y genre hon, cyn i'r genre gael enw. Caiff Titus Alone (1959), gan Mervyn Peake, ei hystyried gan ysgolheigion fel y nofel gyntaf.[5][6][angen y dudalen][7] Mae beirniaid llenyddol eraill yn nodi fod The Warlord of the Air (1971) gan Michael Moorcock yn haeddu'r lle hwnnw.[8][9][10]

Carreg filltir bwysig arall yn natblygiad cynnar y math hwn o ffuglen wyddonias yw'r ffilm Brazil (1985) a ddylanwadodd yn fawr ar ffilmiau eraill, gan gadarnhau estheteg a ffiniau'r genere. Cafwyd comic yn nechrau'r 1970au a oedd hefyd yn hynod o bwysig yn cadarnhau'r genre, sef The Adventures of Luther Arkwright gan Bryan Talbot.

Geirdarddiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Prin yw'r enghreifftiau o'r math hwn o ysgrifennu yn y Gymraeg. Cyhoeddwyd yn 2019 y nofel Babel gan Ifan Morgan Jones a ddisgrifiai ei hun fel y nofel "gyntaf yn y Gymraeg o fewn y genre Agerstalwm".[11] Bathwyd y term "Agerstalwm" gan Llinos Mair.[12] Mae'n derm sy'n chwarae ar fathiad arall, sef Strydoedd Aberstalwm, cân gan Alun 'Sbardun' Huws ac a boblogeiddiwyd gan y canwr Bryn Fôn. Mae'n air cyfansawdd: 'Ager' (sef stêm) a 'stalwm' sy'n gywasgiad o 'ers talwm'.

Er bod llawer o weithiau a ystyrir bellach yn arloesol i'r genre wedi'u cyhoeddi yn y 1960au a'r 1970au, yn y Saesneg, dechreuodd y term "steampunk" yn niwedd y 1980au fel amrywiad tafod-i-boch o cyberpunk. Fe'i lluniwyd gan yr awdur ffuglen wyddonol K. W. Jeter, a oedd yn ceisio dod o hyd i derm cyffredinol ar gyfer gwaith gan Tim Powers (The Anubis Gates, 1983), James Blaylock (Homunculus, 1986), ac ef ei hun (Morlock Night, 1979, a Infernal Devices, 1987). Roedd pob un o'r llyfrau yma wedi eu lleoli yn y 19g (Fictoraidd fel arfer) ac a oedd yn dynwared confensiynauo ffuglen gwirioneddol H. G. Wells The Time Machine ac eraill.

Rhai gweithiau a ragflaenodd y genre hon[golygu | golygu cod y dudalen]

Awduron llyfrau cynnar[golygu | golygu cod y dudalen]

Ffilmiau cynnar[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "Definition of steampunk". Oxford University Press. Cyrchwyd 6 October 2012.
  2. Latham, Rob (2014). The Oxford Handbook of Science Fiction. p. 439. ISBN 9780199838844.
  3. Seed, David (2007). A Companion to Science Fiction (yn Saesneg). Oxford: John Wiley & Sons. p. 217. ISBN 9781405144582. Cyrchwyd 6 March 2017.
  4. Nally, Claire (2016). "EXPERT COMMENT: Steampunk, Neo-Victorianism, and the Fantastic". Northumbria University, Newcastle's Newsroom.
  5. Oliveira, Camilla (2015-11-02). "Steampunk: The Movement and the Art". Wall Street International - Culture Section.
  6. Peake, Mervyn (2011). The Illustrated Gormenghast Trilogy (arg. New.). London: Vintage. ISBN 978-0099528548.
  7. Daniel, Lucy (2007). Defining Moments In Books: The Greatest Books, Writers, Characters, Passages And Events That Shook The Literary World. New York: Cassell llustrated. p. 439. ISBN 978-1844036059.
  8. Bluestocking (21ain o Fehefin 2017). "Steampunk Dollhouse: Islands in the Time Streams or How a Privileged White Edwardian Man Had His Eyes Opened Rather Forcefully". Check date values in: |date= (help)
  9. Kunzru, Hari (ail o Chwefror 2011). "When Hari Kunzru Met Michael Moorcock". The Guardian. Cyrchwyd 10fed o Fedi 2016. Check date values in: |accessdate=, |date= (help)
  10. Bebergal, Peter (2007-08-26). "The age of steampunk". The Boston Globe. Archifwyd o'r gwreiddiol ar 14ydd o Ebrill 2008. http://www.boston.com/news/globe/ideas/articles/2007/08/26/the_age_of_steampunk/. Adalwyd 2008-05-10.
  11. JONES, IFAN MORGAN. (2019). BABEL. [S.l.]: Y LOLFA. ISBN 1784617121. OCLC 1083875548.
  12. Celtes (2015-09-16). "@ifanmj Agerstalwm?". @Celtes_Cymru. Cyrchwyd 2019-06-21.
  13. 13.0 13.1 13.2 13.3 13.4 John Clute & John Grant,The Encyclopedia of Fantasy, "Steampunk", p.895 1st Ed., (1997), Orbit, ISBN 1-85723-897-4
  14. Gareth Branwyn (June 18, 2007). "Steam-Driven Dreams: The Wondrously Whimsical World of Steampunk". Wired.com. Archifwyd o y gwreiddiol ar 2012-11-06. https://web.archive.org/web/20121106062212/http://www.wired.com/gadgets/mods/multimedia/2007/06/gallery_steampunk?slide=15. Adalwyd 2011-01-02. "While the world of H.P. Lovecraft's horror is not exactly the same as that envisioned in steampunk, there's plenty of leakage between the two..."
  15. Strickland, Jonathan. "Famous Steampunk Works". HowStuffWorks. Cyrchwyd 2008-05-18.
  16. 16.0 16.1 16.2 Ottens, Nick (2008). "The darker, dirtier side". Archifwyd o y gwreiddiol ar 17 July 2011. Cyrchwyd 2008-05-18.
  17. 17.0 17.1 17.2 17.3 17.4 "FEATURES: Steaming Celluloid". Matrix Online. 2008-06-30. Archifwyd o y gwreiddiol ar 2009-02-21. Cyrchwyd 2009-02-13.