Yr hawl i addysg

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Nepalese Children.JPG
Data cyffredinol
Enghraifft o'r canlynolhawliau economaidd, cymdeithasol a diwylliannol Edit this on Wikidata
Mathhawliau dynol Edit this on Wikidata
Rhan oCyfraith ryngwladol Edit this on Wikidata
Mae indoctrination yn yr ystafell ddosbarth, ymgorffori cynnwys gwleidyddol yn y deunydd astudio neu athrawon sy'n cam-drin eu rôl i indoctrinate myfyrwyr yn mynd yn groes i amcanion addysg sy'n ceisio rhyddid meddwl a meddwl beirniadol.

Mae'r hawl i addysg wedi'i chydnabod fel hawl ddynol mewn nifer o gonfensiynau rhyngwladol, gan gynnwys y Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol. Mae'r Cyfamod hwn yn cydnabod hawl i addysg gynradd orfodol am ddim i bawb, rhwymedigaeth i ddatblygu addysg uwchradd sy'n hygyrch i bawb, am ddim yn ogystal â rhwymedigaeth i ddatblygu mynediad teg i addysg uwch, trwy gyflwyno addysg uwch am ddim yn raddol. Heddiw, mae bron i 75 miliwn o blant ledled y byd yn cael eu hatal rhag mynd i'r ysgol bob dydd.[1] Yn 2015, roedd 164 o wledydd wedi arwyddo'r Cyfamod. [2]

Mae'r hawl i addysg hefyd yn cynnwys cyfrifoldeb i ddarparu addysg sylfaenol i oedolion nad ydyn nhw wedi cwblhau addysg ar lefel ysgol a choleg. Yn ychwanegol at y darpariaethau mynediad hyn i addysg, mae'r hawl i addysg yn rhwymo'r myfyrwyr i osgoi gwahaniaethu (discrimination) ar bob lefel o'r system addysg, i osod isafswm o safon ac i wella ansawdd yr addysg.

Sail gyfreithiol ryngwladol[golygu | golygu cod y dudalen]

Adlewyrchir yr hawl i addysg mewn cyfraith ryngwladol yn Erthygl 26 o'r Datganiad Cyffredinol o Hawliau Dynol ac Erthyglau 13 a 14 o'r Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol .[3] Mae Erthygl 26 yn nodi:

Mae gan bawb yr hawl i addysg. Bydd addysg yn rhad ac am ddim, o leiaf yn y camau elfennol a sylfaenol. Bydd addysg elfennol yn orfodol. Bydd addysg dechnegol a phroffesiynol ar gael yn gyffredinol a bydd addysg uwch yr un mor hygyrch i bawb ar sail teilyngdod. Bydd addysg yn annog datblygu personoliaeth llawn ac at cryfhau parch at hawliau dynol a rhyddid sylfaenol. Bydd yn hyrwyddo dealltwriaeth, goddefgarwch a chyfeillgarwch ymhlith yr holl genhedloedd, grwpiau hiliol neu grefyddol, a bydd yn hyrwyddo gweithgareddau'r Cenhedloedd Unedig ar gyfer cynnal heddwch. Mae gan rieni'r hawl, o'r cychwyn, i ddewis y math o addysg a roddir i'w plant.

Mae'r hawl i addysg wedi'i hailddatgan yng Nghonfensiwn UNESCO 1960 yn erbyn Gwahaniaethu mewn Addysg, Confensiwn 1981 ar Ddileu Pob Math o Wahaniaethu yn erbyn Menywod,[4] Confensiwn 2006 ar Hawliau Pobl ag Anableddau,[5] a Siarter Affrica ar Hawliau Dynol a Phobl.[6]

Yn Ewrop, mae Erthygl 2 o Brotocol cyntaf 20 Mawrth 1952 i'r Confensiwn Ewropeaidd ar Hawliau Dynol yn nodi bod yr hawl i addysg yn cael ei chydnabod fel hawl ddynol. Mae'r hawl i addysg yn cynnwys cyfrifoldeb i ddarparu addysg sylfaenol i unigolion nad ydyn nhw wedi cwblhau addysg gynradd. Fel y dywedwyd, yn ychwanegol at y darpariaethau mynediad hyn at addysg, mae'r hawl i addysg yn cwmpasu'r rhwymedigaeth i ddileu gwahaniaethu ar bob lefel o'r system addysgol, i osod safonau gofynnol, ac i wella ansawdd. Mae Llys Hawliau Dynol Ewrop yn Strasbwrg wedi defnyddio'r norm hwn er enghraifft yn achos ieithyddol Gwlad Belg. [4] Mae Erthygl 10 o Siarter Gymdeithasol Ewrop yn gwarantu'r hawl i addysg alwedigaethol . [7]

Mae cyfansoddiad India, o dan ddeddf yr 86fed Diwygiad 2002, yn rhoi hawl i addysg orfodol ac am ddim hyd at 6–14 oed.

Diffiniad[golygu | golygu cod y dudalen]

Stamp Rwmania sy'n arddangos Erthygl 32 o gyfansoddiad Rwmania, sy'n rhoi manylion yr Hawl i Addysg

Mae addysg yn cynnwys cyfarwyddiadau sefydliadol ffurfiol. Yn gyffredinol, mae offerynnau rhyngwladol yn defnyddio'r term yn yr ystyr hwn ac mae'r hawl i addysg, fel y'i gwarchodir gan offerynnau hawliau dynol rhyngwladol, yn cyfeirio'n bennaf at addysg mewn ystyr gul. Mae Confensiwn UNESCO 1960 yn erbyn Gwahaniaethu mewn Addysg yn diffinio addysg yn Erthygl 1 (2) fel: "pob math a phob lefel o addysg, gan gynnwys y math o fynediad i addysg, safon ac ansawdd addysg, a'r amodau y mae'n cael ei gyflwyno " [8]

Mewn ystyr ehangach gall addysg gael ei disgrifio fel "yr holl weithgareddau y mae dynoliaeth yn trosglwyddo i'w disgynyddion fel corff o wybodaeth a sgiliau a chod moesol sy'n galluogi i ddynoliaeth fodoli".[8] Yn yr ystyr hwn mae addysg yn cyfeirio at drosglwyddo'r sgiliau hynny i genhedlaeth ddilynol i gyflawni tasgau bywyd beunyddiol, a throsglwyddo gwerthoedd cymdeithasol, diwylliannol, ysbrydol ac athronyddol y gymuned benodol ymhellach. Cydnabuwyd ystyr ehangach addysg yn Erthygl 1 (a) o Argymhelliad UNESCO yn 1974: Ynghylch Addysg ar gyfer Dealltwriaeth Ryngwladol, Cydweithrediad a Heddwch ac Addysg sy'n ymwneud â Hawliau Dynol a Rhyddid Sylfaenol, sef:

holl broses bywyd cymdeithasol lle mae unigolion a grwpiau cymdeithasol yn dysgu datblygu o fewn, ac er budd, y cymunedau cenedlaethol a rhyngwladol, eu holl alluoedd personol, agweddau, tueddfrydau a gwybodaeth.[9]

Mae Llys Hawliau Dynol Ewrop wedi diffinio addysg mewn ystyr gul fel "addysgu neu roi cyfarwyddiadau ... yn benodol i drosglwyddo gwybodaeth ac i ddatblygiad deallusol" ac mewn ystyr ehangach fel "yr holl broses lle, mewn unrhyw gymdeithas, lle mae oedolion yn ymdrechu i drosglwyddo eu credoau, eu diwylliant a'u gwerthoedd eraill i'r ifanc."[8]

Yn Ewrop, cyn Goleuedigaeth y 18fed a'r 19g, cyfrifoldeb rhieni, capeli ac eglwysi oedd addysg. Gyda'r Chwyldro Ffrengig ac Americanaidd, sefydlwyd addysg hefyd fel swyddogaeth gyhoeddus. Credwyd y gallai'r wladwriaeth, trwy gymryd rôl fwy gweithredol ym maes addysg, helpu i sicrhau bod addysg ar gael ac yn hygyrch i bawb. Hyd yn hyn roedd addysg wedi bod ar gael yn bennaf i'r dosbarthiadau cymdeithasol uchaf neu aelodau'r eglwys, ac roedd addysg gyhoeddus yn cael ei hystyried yn fodd i wireddu'r delfrydau egalitaraidd a oedd yn tanlinellu'r ddau chwyldro. Roedd yr athronydd radicalaidd a'r awdur Richard Price yn cynghori penaethiaid y ddau chwyldro hyn mewn materion yn ymwneud ag addysg i bawb. [10]

Fodd bynnag, nid oedd Datganiad Annibyniaeth America (1776) na Datganiad Ffrainc o Hawliau Dyn a'r Dinesydd (1789) yn amddiffyn yr hawl i addysg, gan fod cysyniadau rhyddfrydol hawliau dynol yn y 19g yn rhagweld y byddai rhieni'n cadw'r hawl a'r dyletswydd i ddarparu addysg i'w plant eu hunain. Rhwymedigaeth y wladwriaeth oedd sicrhau bod rhieni'n cydymffurfio â'r ddyletswydd hon, a deddfodd llawer o wladwriaethau ddeddfwriaeth sy'n golygu bod presenoldeb ysgol yn orfodol. At hynny, daeth deddfau llafur plant i rym er mwyn cwtogi nifer yr oriau y caniateid i gyflogi plant, er mwyn sicrhau y byddai plant yn mynychu'r ysgol. Daeth gwladwriaethau hefyd yn rhan o reoleiddio eu meysydd llafur (neu 'gwricwlwm') gyfreithiol a sefydlu safonau addysgol gofynnol.[11]

Hawl i addysg i blant[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae hawliau pob plentyn o blentyndod cynnar yn deillio o Ddatganiad Cyffredinol Hawliau Dynol 1948. Cyhoeddwyd y datganiad a gyhoeddwyd yn erthygl 1: 'Mae pob bod dynol yn cael ei eni'n rhydd ac yn gyfartal o ran urddas a hawliau'. Mae'r datganiad yn nodi bod hawliau dynol yn dechrau adeg genedigaeth a bod plentyndod yn gyfnod sy'n mynnu gofal a chymorth arbennig [erthygl. 25 (2)]. Cadarnhaodd Datganiad Hawliau'r Plentyn 1959: 'mae dynolryw yn ddyledus i'r plentyn'. Ychwanegwyd at hyn gan y Cyfamod Rhyngwladol ar Hawliau Economaidd, Cymdeithasol a Diwylliannol 1966 sy'n nodi: 'bydd addysg yn cael ei chyfeirio at ddatblygiad llawn y bersonoliaeth ddynol a'r ymdeimlad o urddas, a bydd yn cryfhau'r parch at hawliau dynol a rhyddid sylfaenol. [celf. 13 (1)] [12]

Achosion cyfreithiol[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Mohini Jain v. Talaith Karnataka (1992 AIR 1858) neu (AIR 1992 SC 2100), yn India.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "What is HRBAP? | Human Rights-based Approach to Programming | UNICEF". UNICEF. Cyrchwyd 2016-09-28.
  2. "UN Treaty Collection: International Covenant on Economic, Social and Cultural Rights". UN. 3 January 1976. Cyrchwyd 21 November 2016.
  3. Article 26, Universal Declaration of Human Rights
  4. 4.0 4.1 A Human Rights-Based Approach to Education for All (PDF). UNESCO/UNICEF. 2007. t. 7.
  5. Convention on the Rights of Persons with Disabilities, Article 24
  6. "African Charter on Human and Peoples' Rights / Legal Instruments". achpr.org. Cyrchwyd 2016-01-12.
  7. European Social Charter, Article 10
  8. 8.0 8.1 8.2 Beiter, Klaus Dieter (2005). The Protection of the Right to Education by International Law. The Hague: Martinus Nijhoff. t. 19. ISBN 90-04-14704-7.
  9. Beiter, Klaus Dieter (2005). The Protection of the Right to Education by International Law. Martinus Nijhoff Publishers. tt. 226–227. ISBN 9789004147041.
  10. Beiter, Klaus Dieter (2005). The Protection of the Right to Education by International Law. Martinus Nijhoff Publishers. tt. 21–22. ISBN 9789004147041.
  11. Beiter, Klaus Dieter (2005). The Protection of the Right to Education by International Law. Martinus Nijhoff Publishers. t. 22. ISBN 9789004147041.
  12. Marope, P.T.M.; Kaga, Y. (2015). Investing against Evidence: The Global State of Early Childhood Care and Education (PDF). Paris, UNESCO. tt. 38–39. ISBN 978-92-3-100113-0.

Dolenni allanol[golygu | golygu cod y dudalen]