Neidio i'r cynnwys

Tshiluba

Oddi ar Wicipedia
Tshiluba
Enghraifft o:iaith, iaith fyw Edit this on Wikidata
MathLuban Edit this on Wikidata
Enw brodorolTshiluba Edit this on Wikidata
Nifer y siaradwyr 
  • 6,300,000 (1991)
    • cod ISO 639-2lua Edit this on Wikidata
    cod ISO 639-3lua Edit this on Wikidata
    System ysgrifennuy sgript Ladin Edit this on Wikidata
    Dynodwyr
    Freebase/M/014y68 edit this on wikidata
    Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia

    Mae Luba-kasaï, Ciluba neu Tshiluba (cilubà yn ôl y sillafiad safonol neu tshiluba [1]), yn iaith Bantw o'r grŵp ieithoedd Luba, a siaredir yn bennaf gan Baluba o Kasaï yn ne Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo ac yn y gogledd o Angola.

    Enwau

    [golygu | golygu cod]

    Gelwir Luba-kasaï yn gyffredin wrth ei hen brodorol, wedi'i ysgrifennu yn “Cilubà” (yn ôl y sillafiad safonol [2] ·[3]) neu “tshiluba” (er enghraifft yng Nghyfansoddiad Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo [4] [5]). Fe'i gelwir hefyd yn luba-lulua,[6] yn enwedig yn safon ISO 639-6, neu luba gorllewinol. Weithiau fe'i gelwir hefyd yn “Luba” ond gall yr enw hwn gyfeirio at ieithoedd Luba eraill hefyd. Mae ethnologue hefyd yn dynodi'r enw bena-lulua Nodyn:Ethno ; Mae Beena Luluwà (yn llythrennol “aelodau o Luluwà”) yn dynodi’r Luluwa yn yr ystyr llym ac yn siarad â nhw fel y cyeena luluwà [7] neu’r enw “luva” ond mae hyn yn hytrach yn dynodi’r kiluba (a drawsysgrifir “kiluʋa” neu “kiluva” gan rai awduron o yr 20g fel van Bulck [8] ·[9]) lle mae'r sain 'bilabial' yn dod yn ffrithiant rhwng dwy lafariad.

    Dosbarthiad

    [golygu | golygu cod]

    Mae Tshiluba yn perthyn i'r teulu iaith Bantw. Yn nosbarthiad ieithoedd Bantw yn ôl Malcolm Guthrie, yr iaith yng nghod L.31 yn y grŵp o ieithoedd Luba, L.30.[10]

    Defnydd

    [golygu | golygu cod]
    Eicon cod ISO 639 lua ar gyfer yr iaith

    Mae tua 7,060,000 o bobl yn siarad Luba-kasai, gan gynnwys:Nodyn:Ethno

    7,000,000 yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo yn 1991, yn bennaf yn nhaleithiau Kasaï (de-ddwyrain traean), Kasaï-Central, Kasaï-Oriental a Sankuru, yn y taleithiau hyn fe'i dysgir yn y mwyafrif o ysgolion cynradd ac uwchradd, ac weithiau fel pwnc yn y graddau uwch; 60,000 yn Angola yn 2018, yn bennaf yn nhalaith Lunda-Nord (bwrdeistrefi Cambulo, Chitato, Cuilo, a Lucapa), gan siaradwyr o bob oed. Mae'r iaith hon yn cael ei chydnabod fel iaith genedlaethol gan erthygl 1 o Gyfansoddiad Gweriniaeth Ddemocrataidd y Congo 2006.[4]

    Nodweddion

    [golygu | golygu cod]

    Iaith Bantw a ddosberthir ymhlith yr ieithoedd Luba1 yw Luba-kasaï , sy'n ffurfio hanner y grŵp L o ddosbarthiad ieithoedd Bantw yn ôl Guthrie.

    Ysgrifennu

    [golygu | golygu cod]

    Yn ôl safoni sillafu, mae Luba-Kasai yn defnyddio'r wyddor Ladin, gyda'r deugraffau ‹ ng › , ‹ ny › a ‹ sh › . Mae'r llythyren 'c'[3] yn disodli'r trigram 'tsh' a ddefnyddir yn gyffredin. Dim ond mewn geiriau a fenthycwyd o ieithoedd eraill ac mewn enwau tramor [11] y defnyddir y llythrennau ‘q’, ‘r’ ac ‘x’.

    Wyddor Tshiluba[11]
    Llythrennau abcde fghij klmnng nyoprs shtuvw yz
    Ynganiad abtʃde fghij klmnŋ ɲoprs ʃtuvw yz

    Tafodieithoedd

    [golygu | golygu cod]
    Map o Congo yn dangos perfeddwlad yr iaith Tshiluba (gelwir hefyd Luba-Katanga + Luba-Kasai)

    Mae Ethnologue yn nodi gwahaniaethau sylweddol rhwng rhanbarthau hanesyddol Kasaï-Occidental (taleithiau presennol Kasaï a Kasaï-Central, wedi'u poblogi gan grŵp ethnig Luluwa Nodyn:Ethno) a'r Bakwa-Luntu.

    Talaith hanesyddol Kasaï-Oriental (taleithiau presennol Kasaï-Oriental, Lomami a Sankuru, wedi'i phoblogi gan grwpiau ethnig Bena-Lubilanji, Bena-Konji, Bakwa-Diishò).

    Mae Lungenyi Lumwe Maalu-Bungi (1991) yn rhoi’r ddwy brif dafodiaith, pob un â sawl math:[12]

    y Cena-luluà (y brif dafodiaith gyntaf ac weithiau Cilubà-lulua) neu Cena-kananga, a siaredir gan y Bena-Luluà yn hen dalaith Kasaï-Occidental (taleithiau presennol Kasaï a Kasaï-Central); y Bulubà neu Cena-Mbujimayi a siaredir gan y Bena-Lubilanji yn hen dalaith Kasaï-Oriental (taleithiau presennol Kasaï-Oriental, Lomami a Sankuru).

    Mae Gilles-Maurice de Schryver (1999) yn cynnwys tafodiaith y Bakwà-Luntu (L31c), yn nhalaith Kasaï-Central, fel trydedd brif dafodiaith Tshiluba.[13] ·[14]

    Mae Standard Cilubà, a elwir hefyd yn “Tshiluba Clasurol”, yn seiliedig ar Cikwà-diishì a Cena-mpukà yn bennaf oherwydd, yn hanesyddol, roedd eu siaradwyr yn gwasanaethu fel hysbyswyr cyntaf i genhadon.[12] Mae Maalu Bungi a Kapudi Kalonga (1992) yn nodi ymhellach fod Cilubà safonol cenhadon Catholig yn “integreiddio elfennau sylweddol o dafodieithoedd Luntu a Luluà”, gan ei gwneud yn araith “pan-dafodieithol, goruwchleol”, yn wahanol i’r Cilubà o genhadon Protestannaidd sy’n seiliedig. ymlaen yn y bôn ar y Cena-luluà.[15]

    Gramadeg

    [golygu | golygu cod]
    rhagddodiaid dosbarth enwol[16] ·[17]
    DosbarthRhagddodiad
    enwol    		Rhagddodiad
    llafar
    (pwnc)    		EsiamplCymraeg
    1mu-u-muntuperson
    1a∅-u-tààtùtad
    2ba-ba-bantupersonau/pobl
    2aba-ba-bataatùtadau
    3mu-u-mucìmacalon
    4mi-i-micìmacalonnau
    5di-di-dikèlàŵy
    6ma-a-makèlàŵyau
    7ci-ci-cimumaffrwyth
    8bi-bi-bimumaffrwythau
    9N-u-nyunyuaderyn
    10N-i-nyunyuadar
    11lu-lu-lukàsuhof
    10N-i-nkàsuhofiau
    12ka-ka-kambelècneuen daear
    13tu-tu-tumbelècnau daear
    14bu-bu-budimicae
    6ma-a-madimicaeau
    15ku-ku-kubaladarllen
    16pa-pa nzùbutua'r tŷ
    17ku(-)ku-ku nzùbuadref
    18mu(-)mu-mu nzùbuyn y tŷ

    Tshilumba heddiw a statws

    [golygu | golygu cod]

    Fel nodir, mae Tshiluba yn un o bedwar iaith 'genedlaethol' yng Ngweriniaeth Ddemocrataidd y Congo, er mai Ffrangeg yw'r iaith swyddogol. Gellid dadlau nad oes iddi'r un bri â Lingala sydd wedi bod yn iaith y fyddin yn y Congo ac yn elw ar ei statws fel prif iaith Kinshasa sy'n brifddinas ar y wladwriaeth anferth. Ymddengys nad yw Tshiluba yn gyfrwng dysgu mewn ysgolion ac mai bychan yw'r deunydd argraffiedig yn yr iaith.

    Radio

    [golygu | golygu cod]

    Ceir cerddoriaeth a darlledu radio yn yr iaith. Ymysg un o'r gorsafoedd radio mae menter elusenol Foundation Hirondelle a'r rhaglen Ngomo ws Kasai sy'n trafod trallod a brwydrau unigolion a chymunedau.[18] Ceir hefyd Radio Okapi sydd hefyd yn darlledu y Tshiluba ac ieithoedd eraill y Congo.[19]

    Ffilmiau byrion

    [golygu | golygu cod]

    Ceir ymdrech ar greu ffilmiau cyllideb isel iawn yn yr iaith a'u llwytho ar Youtube. Mae'r ffilmiau'n ymwneud ag helyntion bob dydd pobl.[20]

    Cyfeiriadau

    [golygu | golygu cod]
    1. ↑ "Universal Declaration of Human Rights - Luba-Kasai (Tshiluba)". ohchr.org..
    2. ↑ Kambaja 2016, t. 298.
    3. 1 2 Maalu-Bungi 2011, t. 323.
    4. 1 2 Nodyn:Ouvrage
    5. ↑ "République démocratique du Congo, Constitution du 18 février 2006". Digithèque, Jean-Pierre Maury. Cyrchwyd 6 Gorffennaf 2023.
    6. ↑ Nodyn:Lien web
    7. ↑ Luboya 1990, t. 164.
    8. ↑ van Bulck 1949, t. 135.
    9. ↑ van Bulck 1954, t. 85.
    10. ↑ Maho 2009.
    11. 1 2 "Tshiluba language and alphabet" (yn Saesneg). Nodyn:Lien.
    12. 1 2 Maalu-Bungi 1991, t. 185.
    13. ↑ de Schryver 1999, t. 11.
    14. ↑ Nodyn:Lien web
    15. ↑ Maalu Bungi & Kapudi Kalonga 1992, t. 260.
    16. ↑ Coupez 1954, t. 45.
    17. ↑ Kamwangamalu 2000, t. 167.
    18. ↑ "Our new programme "Ngoma Wa Kasaï" on air in Kananga, DRC". Foundation Hirondelle. Cyrchwyd 6 Gorffennaf 2023.
    19. ↑ "Radio Okapi". All Radio.Net. Cyrchwyd 5 Gorffennaf 2023.
    20. ↑ "Tshiluba Language". https://tshiluba.mofeko.com/. Cyrchwyd 6 Gorffennaf 2023. External link in |publisher= (help)

    Dolenni allanol

    [golygu | golygu cod]
    Eginyn erthygl sydd uchod am Weriniaeth Ddemocrataidd y Congo. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.
    Wedi dod o "https://cy.wikipedia.org/w/index.php?title=Tshiluba&oldid=11857616"