Tanchwa Senghennydd

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu, Senghennydd.
Llun du a gwyn o Lofa'r Universal, a dynnwyd uwchben y torfeydd sydd yn aros am newyddion
Torfeydd yn aros am newyddion yng Nglofa'r Universal, Senghenydd[1]
Agnes May Webber (13 oed) a'i chwaer fach yn chwilio ac yn aros am newyddion am ei thad.

Tanchwa Senghennydd oedd un o'r trychinebau gwaethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain a'r byd. Digwyddodd ym Mhwll Lancaster, Glofa'r Universal, ym mhentref glofaol Senghennydd, Morgannwg, ar 14 Hydref 1913. Collodd 430 o ddynion a bechgyn y pwll eu bywydau a hynny ar doriad gwawr.

Y ffrwydrad yw'r ddamwain cloddio gwaethaf yng Nghymru erioed.[2][3] Roedd yn cynhyrchu glo ar gyfer peiriannau stêm neu ager, yn bennaf, ac roedd ynddo lawer o losgnwy (methan ac ocsigen gan fwyaf), nwy frwydrol iawn.

Achos y ffrwydriad[golygu | golygu cod y dudalen]

Tua deuddeg mlynedd ynghynt, ym Mai 1901, bu tri ffrwydrad yn y lofa hon pan laddwyd 81 o bobl. Yn y cwêst dywedwyd mai'r achos pam y lladdwyd cymaint gan y ffrwydriad oedd fod cymaint o lo mân ar ffurf llwch yn yr awyrgylch - sydd fel arfer yn cario'r ffrwydriad lawer pellach drwy'r twneli. Ni chanfyddwyd achos ffrwydriad Senghennydd yn 1913 ond y farn gyffredinol yn y cwêst oedd mai offer signalu trydan oedd ar fai, gan danio'r nwyon. Medrwyd symud y dynion yn rhan ddwyreiniol y pwll allan yn saff, ond llosgwyd llawer o weithwyr y rhan orllewinol, a lladdwyd llawer gan y nwy carbon monocsid yn union wedi'r ffrwydriad.

Ataliwyd achub llawer o'r dynion gan y tanau - a gymerodd dros deuddydd i'w rheoli a 6 wythnos i'w diffodd; chymerodd 6 wythnos i'r achubwyr gludo'r cyrff allan i olau dydd.

Cosb[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn yr ymchwiliad a ddilynodd y tanchwa, dywedwyd i'r rheolwr Edward Shaw a'r perchnogion fod yn esgeulus. Dirwywyd Shaw £24 a'r cwmni £10. Mae hyn yn cyfateb a gwerth bywyd o 5 ceiniog y person.

Cofebion lleol

Cofeb metal crwn mawr, gyda glowyr ar yr ochrau. Mae'r cofeb hefyd yn rhestru enwau.
Cofeb trychineb Senghenydd 2006
Cerflun cofio yn dangos dau ddyn, glowr mewn trwbl, ac achubwr. Mae'r cerflun ar blinth carreg.
Cofeb Cloddio Glo Cenedlaethol Cymru, 2013, gan Les Johnson

Cofebion[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn 1981 dadorchuddwyd gofeb i'r rhai a fu farw yn y trychineb gan Bwrdd Glo Cenedlaethol tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc ar safle yr hen bwll glo. Mae'r cofeb yn replica 20 troedfedd (6 m) o gêr weindio'r pwll.[4]

Cafodd ail gofeb ei ddadorchuddio yn 2006 i'r meirw o'r ffrwydradau 1901 a 1913. [5]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

  • John H. Brown, The Valley of the Shadow (1981)
  • Rhydwen Williams, Amser i Wylo (Abertawe, 1986). Nofel rymus yn seiliedig ar y drychineb.
Baner CymruEicon awrwydr   Eginyn erthygl sydd uchod am hanes Cymru. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "The Burning Pit Disaster: Rescue Scenes at the Universal Colliery". The Illustrated London News: p. 4. 18 Hydref 1913.
  2. http://www.amgueddfacymru.ac.uk/erthyglau/2012-07-06/Bywydau-Glowyr-yn-werth-5c-yr-un-Ymgynghoriad-y-Llywodraeth-i-drychineb-Senghennydd-1913/
  3. http://www.webcitation.org/6gCYH0FVE
  4. http://your.caerphilly.gov.uk/abervalleyheritage/visit-us/heritage-trail
  5. Dead Remembered gan Jeanne Parry; South Wales Echo, Caerdydd; 13 Hydref 2006.