Tanchwa Senghennydd

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Gweler hefyd y dudalen gwahaniaethu, Senghennydd.
Llun du a gwyn o Lofa'r Universal, a dynnwyd uwchben y torfeydd sydd yn aros am newyddion
Torfeydd yn aros am newyddion yng Nglofa'r Universal, Senghenydd[1]
Agnes May Webber (13 oed) a'i chwaer fach yn chwilio ac yn aros am newyddion am ei thad.

Tanchwa Senghennydd oedd y drychineb waethaf yn hanes y diwydiant glo yng ngwledydd Prydain. Digwyddodd ym Mhwll Lancaster, Glofa'r Universal, ym mhentref glofaol Senghennydd, Morgannwg. Digwyddodd y drychineb ar 14 Hydref 1913. Collodd 439 o ddynion a bechgyn y pwll eu bywydau a hynny ar doriad gwawr. Roedd hyn yn dilyn tanchwa cynharach, ar 24 Mai 1901, pan laddwyd 81 o ddynion.

Y ffrwydrad yw'r ddamwain cloddio gwaethaf yng Nghymru erioed.[2][3] Roedd yn cynhyrchu glo ar gyfer peiriannau stêm neu ager, yn bennaf, ac roedd ynddo lawer o losgnwy (methan ac ocsigen gan fwyaf), nwy frwydrol iawn.

Tanchwa 1af Senghennydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar 24 Mai 1901, lladdwyd 81 o ddynion pan gafwyd 3 ffrwydriad o dan y ddaear. Cafwyd ymchwiliad i'r drychineb ac ôl yr adroddiad roedd llawer gromod o lwch glo yn yr aer, a dim digon o ddŵr i'w gadw dan reolaeth. Dywedwyd hefyd fod llawer o fesurau diogelwch wedi eu torri gan y perchnogion.[4][5]

Ail danchwa Senghennydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Achos y ffrwydriad[golygu | golygu cod y dudalen]

Tua deuddeg mlynedd ynghynt, ym Mai 1901, bu tri ffrwydrad yn y lofa hon pan laddwyd 81 o bobl. Yn y cwêst dywedwyd mai'r achos pam y lladdwyd cymaint gan y ffrwydriad oedd fod cymaint o lo mân ar ffurf llwch yn yr awyrgylch - sydd fel arfer yn cario'r ffrwydriad lawer pellach drwy'r twneli. Ni chanfyddwyd achos ffrwydriad Senghennydd yn 1913 ond y farn gyffredinol yn y cwêst oedd mai offer signalu trydan oedd ar fai, gan danio'r nwyon. Medrwyd symud y dynion yn rhan ddwyreiniol y pwll allan yn saff, ond llosgwyd llawer o weithwyr y rhan orllewinol, a lladdwyd llawer gan y nwy carbon monocsid yn union wedi'r ffrwydriad.

Ataliwyd achub llawer o'r dynion gan y tanau - a gymerodd dros deuddydd i'w rheoli a 6 wythnos i'w diffodd; chymerodd 6 wythnos i'r achubwyr gludo'r cyrff allan i olau dydd.

Cosb[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn yr ymchwiliad a ddilynodd y tanchwa, dywedwyd i'r rheolwr Edward Shaw a'r perchnogion fod yn esgeulus. Dirwywyd Shaw £24 a'r cwmni £10. Mae hyn yn cyfateb a gwerth bywyd o 5 ceiniog y person.

Cofebion lleol
Cofeb metal crwn mawr, gyda glowyr ar yr ochrau. Mae'r cofeb hefyd yn rhestru enwau.
Cofeb trychineb Senghenydd 2006
Cerflun cofio yn dangos dau ddyn, glowr mewn trwbl, ac achubwr. Mae'r cerflun ar blinth carreg.
Cofeb Cloddio Glo Cenedlaethol Cymru, 2013, gan Les Johnson

Cofebion[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn 1981 dadorchuddwyd gofeb i'r rhai a fu farw yn y drychineb, gan y Bwrdd Glo Cenedlaethol; fe'i lleolwyd y tu allan i Ysgol Gynradd Nant-y-parc ar safle'r hen bwll glo. Mae'r gofeb yn replica 20 feet (6 m) o gêr weindio'r pwll.[6]

Cafodd ail gofeb ei dadorchuddio yn 2006 i'r meirw o ffrwydrad 1af (1901) a'r ail (1913). [7]

Gweler hefyd[golygu | golygu cod y dudalen]

Llyfryddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

  • John H. Brown, The Valley of the Shadow (1981)
  • Rhydwen Williams, Amser i Wylo (Abertawe, 1986). Nofel rymus yn seiliedig ar y drychineb.
Baner CymruEicon awrwydr   Eginyn erthygl sydd uchod am hanes Cymru. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "The Burning Pit Disaster: Rescue Scenes at the Universal Colliery". The Illustrated London News: p. 4. 18 Hydref 1913.
  2. http://www.amgueddfacymru.ac.uk/erthyglau/2012-07-06/Bywydau-Glowyr-yn-werth-5c-yr-un-Ymgynghoriad-y-Llywodraeth-i-drychineb-Senghennydd-1913/
  3. http://www.webcitation.org/6gCYH0FVE
  4. Duckham & Duckham 1973, pp. 160–61.
  5. Redmayne, Williams & Smillie 1914, p. 31.
  6. http://your.caerphilly.gov.uk/abervalleyheritage/visit-us/heritage-trail
  7. Dead Remembered gan Jeanne Parry; South Wales Echo, Caerdydd; 13 Hydref 2006.