Etholiad Cyngor Sir Feirionnydd 1892

Oddi ar Wicipedia
Neidio i'r panel llywio Neidio i'r bar chwilio
Sêl y Cyngor

Cynhaliwyd ail etholiad Cyngor Sir Feirionnydd ar 5 Mawrth 1892. Fe'i rhagflaenwyd gan etholiad 1889 ac fe olynwyd gan etholiad 1895. Rhannwyd y sir yn 42 o wardiau un aelod. Gan ei fod wedi ei benodi i fod yn swyddog canlyniadau'r etholiad nid oedd cadeirydd y cyngor cyntaf, Dr Edward Jones, Dolgellau yn cael ail sefyll. [1]

Yn etholiad 1889 bu nifer o wardiau trefol efo mwy nag un aelod. Ar gyfer etholiad 1892 roedd y wardiau hynny wedi eu torri i greu wardiau unigol.

Etholiad diwrthwynebiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Etholwyd cynghorwyr i 32 o'r 42 ward yn ddiwrthwynebiad (Mae seren yn dynodi cyn aelod) [2]

  • Llanaber — *Charles Williams, Hengwm, bonheddwr (Ceidwadol).
  • Corwen, Isadran y gogledd — *William Ffoulkes Jones, masnachwr coed, Glaslwyn (Rhyddfrydol).
  • Corwen, deheuol — *Robert David Roberts. Roberts, groser cyfanwerthol, Bronygraig (Rhyddfrydol).
  • Gwyddelwern - Joseph Davies, ffermwr, Wernddu.(Annibynnol yn cipio sedd Ryddfrydol)
  • Llansantffraid — Hugh Jones, ffermwr, Penybont. (Annibynnol yn cipio sedd Rhyddfrydol)
  • Llanuwchllyn — Thomas Jones, ffermwr, Tanerdy (Rhyddfrydol).
  • Llandderfel — *Thomas Jones, ffermwr, Brynmelyn (Rhyddfrydol)
  • Llanfor — *Richard John Lloyd Price, bonheddwr, Rhiwlas (Ceidwadwr)[3]
  • Corris — *Morris Thomas, fferyllydd, Stryd y Bont, (Rhyddfrydol).
  • Llwyngwril — Evan Hughes, ffermwr, Llechlwyd (Rhyddfrydol).
  • Tal-y-Llyn — John Pugh Jones, siopwr, Tynyffridd (Rhyddfrydol).
  • Abermaw — *Lewis Lewis, Hillside, bonheddwr (Rhyddfrydol).
  • Llanegryn — * William Robert Maurice Wynne Ysw, Peniarth (Ceidwadol)[4]
  • Tywyn gwledig- * David Davies, Tafolgraig, ffermwr (Rhyddfrydol).
  • Tywyn trefol — * Henry Haydn Jones, haearnwerthwr, Pantyneuadd (Rhyddfrydol).
  • Pennal — Hugh Jones, ffermwr wedi ymddeol, Graiandy (Rhyddfrydol).
  • Teigl — Ellis Hughes, chwarelwr, Highgate terrace (Rhyddfrydol) - (Rhyddfrydwyr yn cipio sedd Geidwadol)
  • Conglywal — Robert Roberts, meddyg a llawfeddyg, Isallt (Rhyddfrydol).
  • Ystradau — * William Parry Evans, dilledydd, 27, Stryd yr Eglwys, Ffestiniog, (Rhyddfrydol).
  • Cwmorthin — Humphrey Roberts, rheolwr chwarel, Dolrhedyn. (Rhyddfrydol).
  • Bowydd — * David Griffith Williams, siopwr, Bryn — gwyn, (Rhyddfrydol).
  • Rhiw — * David Griffith Jones, groser, Glasgow House, (Rhyddfrydol)
  • Diffwys — R. O. Jones, cyfreithiwr, Bryn Offeren, (Rhyddfrydol).
  • Gorllewin Trawsfynydd — * J. Humphreys, meddyg a llawfeddyg, Fronwynion — street, (Rhyddfrydol).
  • Maentwrog — * William Edward Oakeley, Ysw, Plas Tan-y-bwlch, (Ceidwadol). [5]
  • Mawddwy — *John Jones, ffermwr, Llwyngrug. (Rhyddfrydol).
  • Llandrillo — *Henry Davies, ffermwr, Tyffos, (Rhyddfrydol)
  • Y Bala — Evan Jones, adeiladwr a chontractwr, Mount place, (Rhyddfrydol).
  • Llanycil — * Roger Hughes, llawfeddyg, (Rhyddfrydol).
  • Llanfrothen — *John Jones, Ysw. Ynysfor, (Ceidwadol).
  • Penrhyndeudraeth — *John K. Rowe, rheolwr chwarel (Rhyddfrydol)
  • Talsarnau — John Bennet Jones, melinydd, (Rhyddfrydol).

Etholiadau Cystadleuol[golygu | golygu cod y dudalen]

Corsygedol, cartref Ansell

Dyffryn[golygu | golygu cod y dudalen]

Llwyddodd John Davies, Glanymorfa i gadw ei sedd ar ran y Rhyddfrydwyr gan drechu William Ansell, Corsygedol.[6]

Dyffryn 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol *John Davies 106
Ceidwadwyr William Ansell 82
Mwyafrif 24
Rhyddfrydol yn cadw Gogwydd

Harlech[golygu | golygu cod y dudalen]

Llwyddodd Dr Richard Thomas Jones, Penygarth i gadw ei sedd yn gyffyrddus gan gynyddu ei fwyafrif o 11 i 117[6]

Harlech 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol Richard Thomas Jones 175
Ceidwadwyr F.R. Lloyd 58
Mwyafrif 117
Rhyddfrydol yn cadw Gogwydd

Maenofferen[golygu | golygu cod y dudalen]

Llwyddodd John Parry Jones o'r Banc Dosbarth, Blaenau Ffestiniog i gadw ei sedd ar y cyngor ar gyfer sedd unigol newydd Maenofferen, trwy drechu Abraham Evans, ysgolfeistr.[6]

Maenofferen 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol *John Parry Jones 190
Ceidwadwyr Abraham Evans 138
Mwyafrif 52
Rhyddfrydol yn cipio etholaeth newydd

Cynfal[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae John Hughes, Hafod fawr isaf, yn colli ei le ar y cyngor gan gael ei drechu yn y sedd unigol newydd, Cynfal, gan yr Unoliaethwr George Henry Ellis, cyfreithiwr, Penymount, Ffestiniog. Daeth Ellis yn drydydd, fel ymgeisydd annibynnol yn sedd unedig Dosbarth Cynfal a Theigl ym 1889.[6]

Cynfal 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Unoliaethol Ryddfrydol George Henry Ellis 56
Rhyddfrydol *John Hughes 45
Mwyafrif 11
Unoliaethol Ryddfrydol yn cipio etholaeth newydd

Dwyrain Trawsfynydd[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Robert Hugh Pugh, ffermwr, o Frynllefrith, Trawsfynydd yn cadw ei le ar y cyngor. Bu'n fuddugol fel ymgeisydd annibynnol yn ward unedig Dwyrain a Gorllewin Trawsfynydd ym 1889. Y tro hyn mae'n ennill fel Rhyddfrydwr ac yn trechu David Tegid Jones Gopa, sydd bellach yn annibynnol ond a safodd yn erbyn Pugh fel ymgeisydd Rhyddfrydol ym 1889.[6]

Dwyrain Trawsfynydd 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol *Robert Hugh Pugh 70
Annibynnol David Tegid Jones 57
Mwyafrif 13
Rhyddfrydol yn cipio etholaeth newydd

De Dolgellau[golygu | golygu cod y dudalen]

Siôp T. H. Roberts, Dolgellau, sydd bellach yn gaffi

Mae Morris Jones, Plasucha yn cadw ei sedd ar y cyngor i'r Rhyddfrydwyr trwy drechu'r Ceidwadwr T H Roberts, gwerthwr nwyddau haearn.[6]

De Dolgellau 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol *Morris Jones 145
Ceidwadwyr T H Roberts 76
Mwyafrif 69
Rhyddfrydol yn cipio etholaeth newydd

Gogledd Dolgellau[golygu | golygu cod y dudalen]

William Hughes, argraffydd, Dolgellau

Cipiodd Charles Edward Jones Owen, bonheddwr, o Hengwrt Uchaf, Rhydymain sedd newydd unigol Gogledd Dolgellau trwy drechu William Hughes, argraffydd a chyhoeddwr o'r Blaid Ryddfrydol.[6]

Gogledd Dolgellau 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Ceidwadwyr Charles Edward Jones Owen 160
Rhyddfrydol William Hughes[7] 98
Mwyafrif 62
Ceidwadwyr yn cipio etholaeth newydd

Ardal Wledig Dolgellau[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Enoch Jones yn ennill Dolgellau Wledig dros y Rhyddfrydwyr gan drechu David Owen, tafarnwr, Tafarn y Cross Keys.[6]

Ardal Wledig Dolgellau 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Rhyddfrydol Enoch Jones 114
Ceidwadwyr David Owen 55
Mwyafrif 59
Rhyddfrydol yn cadw Gogwydd

Llanfachreth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae John Vaughan, Ysw, Nannau yn dal gafael ar ei sedd yn Llanfachreth i'r Ceidwadwyr gan gynyddu ei fwyafrif o ychydig. Perthynas iddo R Nanney Williams o'r Llwyn, Dolgellau oedd yr ymgeisydd Rhyddfrydol.[6]

Llanfachreth 1889
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Ceidwadwyr Robert Vaughan[8] 135
Rhyddfrydol Robert Nanney Williams 88
Mwyafrif 47
Ceidwadwyr yn cadw Gogwydd

Aberdyfi[golygu | golygu cod y dudalen]

Ym 1889 enillwyd sedd Aberdyfi gan James Webster i'r Ceidwadwyr doedd dim ymgeisydd Ceidwadol yn sefyll yn yr etholiad hwn, felly cipiwyd y sedd gan yr ymgeisydd annibynnol Enoch Lewis, Balkan Hill.[6]

Ardal Wledig Dolgellau 1892
Plaid Ymgeisydd Pleidleisiau % ±%
Annibynnol Enoch Lewis 93
Rhyddfrydol William Jones 81
Mwyafrif 12
Annibynnol yn disodli Ceidwadwyr Gogwydd

Crynodeb[golygu | golygu cod y dudalen]

Dyma dabl crynodeb o aelodaeth etholedig y cyngor heb gyfrif henaduriaid

Etholiad Cyngor Sir Feirionnydd 1892: Crynodeb
Plaid Seddi Enill Colli Newid % Seddi % Pleidlais Pleidlais +/−
  Rhyddfrydwyr 31 1 3 -2
  Ceidwadwyr 7 1 2 -1
  Annibynnol 3 3 1 +2
  Y Blaid Unoliaethol Ryddfrydol 1 1 0 +1

Cyfarfod Cyntaf[golygu | golygu cod y dudalen]

Cynhaliwyd cyfarfod cyntaf y cyngor ar 24 Mawrth 1892 yn Nolgellau gyda Dr Edward Jones yn y gadair dros dro. Etholwyd yr henadur Arthur Osmond Williams, Castell Deudraeth, yn gadeirydd a'r cynghorydd Thomas Jones, Brynmelyn, Corwen yn is-gadeirydd.[9]

Dethol Henaduriaid[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn ystod y cyfarfod cyntaf detholwyd saith henadur newydd.

Roedd Bainc Henaduriaid Sir Feirionnydd yn cynnwys 14 aelod. Roedd henaduriaid yn aelodau o'r cyngor oedd yn cael eu dethol gan y cynghorwyr eraill yn hytrach na'u hethol gan y cyhoedd. Term henadur oedd 6 mlynedd, ag eithrio hanner y rhai a detholwyd ym 1889 a wasanaethodd am dim ond 3 mlynedd. Felly roedd saith henadur o'r hen gyngor oedd i barhau yn eu swydd am 3 blynedd arall a saith sedd i'w llenwi o'r newydd am y 6 mlynedd nesaf.

Yr henaduriaid oedd yn parhau oedd:

  • Samuel Pope, Rhyddfrydwr
  • Osmond Williams, Rhyddfrydwr
  • E. Parry Jones, Rhyddfrydwr
  • Edward Griffith, Rhyddfrydwr
  • Y Cyrnol Edward Evans Lloyd,
  • William Williams, Rhyddfrydwr
  • J. Hughes Jones, Rhyddfrydwr

Yr henaduriaid newydd oedd:

  • Charles Henry Wynn, Rûg, Ceidwadwyr.[10] Roedd C H Wynn yn cyn henadur oedd wedi dod i ben ei dymor ond a ail detholwyd am 6 mlynedd arall.
  • Dr Edward Jones, Dolgellau. Rhyddfrydwr.[11] Bu Jones yn gadeirydd y cyngor blaenorol, ond nid oedd yn cael sefyll yn etholiad 1892 gan ei fod wedi gweithredu fel swyddog canlyniadau'r etholiad
  • E. H. Jonathan. Ffestiniog. Rhyddfrydwr. Roedd E H Jonathan yn cyn henadur oedd wedi dod i ben ei dymor ond a ail detholwyd am 6 mlynedd arall.I
  • John Hughes, Hafodfawr, Rhyddfrydol. Roedd Hughes yn gyn cynghorydd a gollodd ei sedd yn ward Cynfal yn yr etholiad hwn.
  • Andreas Roberts, Ffestiniog. Rhyddfrydol. Cyn henadur oedd wedi dod i ben ei dymor ond â ail detholwyd am 6 mlynedd arall
  • Evan Jones, Mount Place, Bala. Rhyddfrydwr ac aelod etholedig o'r cyngor
  • Lewis Lewis, Abermaw. Rhyddfrydwr ac aelod etholedig o'r cyngor

Isetholiadau[golygu | golygu cod y dudalen]

Bu dau isetholiad i ddewis cynghorwyr i gymryd lle'r cynghorwyr a dyrchafwyd i fainc yr Henaduriaid. Bu dau gynghorydd farw yn ystod tymor y cynghor.

Isetholiad Abermaw 1892[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Etholwyd Hugh Jones (Rhyddfrydwr), Heol Brogyntyn yn ddiwrthwynebiad yn lle Lewis Lewis a dyrchafwyd i fainc yr henaduriaid. [12]

Isetholiad y Bala 1892[golygu | golygu cod y dudalen]

  • Etholwyd John Parry, groser Y Bala (Rhyddfrydwr) yn ddiwrthwynebiad yn lle Evan Jones a dyrchafwyd i fainc yr henaduriaid.[12]

Isetholiad Abermaw 1894[golygu | golygu cod y dudalen]

Ym mis Mai 1894 bu farw Hugh Jones, cynghorydd newydd Abermaw yn 55 mlwydd oed [13] etholwyd ei gymydog William Williams Heol Brogyntyn (Rhyddfrydwr) fel olynydd iddo.[14]

Marwolaeth Cyng Enoch Jones Dolgellau Wledig 1894[golygu | golygu cod y dudalen]

Ar 6 Mehefin 1894 ymosododd bustach ar y cynghorydd Enoch Jones gan ei ladd[15] gadawyd y sedd yn wag hyd etholiad cyffredinol y cyngor ym mis Mawrth 1895.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. "Local and district - The Cambrian News and Merionethshire Standard". John Askew Roberts, Edward Woodall & Richard Henry Venables. 1892-02-12. Cyrchwyd 2021-05-30.
  2. "MERIONETH COUNTY COUNCIL - The Cambrian News and Merionethshire Standard". John Askew Roberts, Edward Woodall & Richard Henry Venables. 1892-03-04. Cyrchwyd 2021-05-30.
  3. Owen, R. (., (1953). PRICE (TEULU), Rhiwlas, plwyf Llanfor, Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
  4. Davies, W. Ll., (1953). WYNNE (TEULU), Peniarth, Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
  5. Davies, W. Ll., (1953). EVANS, GRIFFITH, ac OAKELEY (TEULUOEDD), Tanybwlch, Maentwrog, Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
  6. 6.0 6.1 6.2 6.3 6.4 6.5 6.6 6.7 6.8 6.9 "MERIONETH COUNTY COUNCIL|1892-03-11|The Cambrian News and Merionethshire Standard - Papurau Newydd Cymru". papuraunewydd.llyfrgell.cymru. Cyrchwyd 2021-05-30.
  7. Hughes, A. E., (1953). HUGHES, WILLIAM (1838 - 1921), argraffydd a chyhoeddwr, Dolgellau;. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
  8. Richards, T., (1953). NANNAU, ' NANNEY ' (TEULU), Sir Feirionnydd. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
  9. "MERIONETH COUNTY COUNCIL.|1892-03-25|Carnarvon and Denbigh Herald and North and South Wales Independent - Papurau Newydd Cymru". papuraunewydd.llyfrgell.cymru. Cyrchwyd 2021-05-30.
  10. "WYNN (TEULU), Rûg, Sir Feirionnydd, a Boduan (Bodfean), Sir Gaernarfon. | Y Bywgraffiadur Cymreig". bywgraffiadur.cymru. Cyrchwyd 2021-05-30.
  11. Griffiths, R., (2012). JONES, EDWARD (1834-1900), meddyg ac arweinydd llywodraeth leol. Y Bywgraffiadur Cymreig. Adferwyd 30 Mai 2021
  12. 12.0 12.1 "Local and District- The Cambrian News and Merionethshire Standard". John Askew Roberts, Edward Woodall & Richard Henry Venables. 1892-04-08. Cyrchwyd 2021-05-30.
  13. "Heb bennawd - Llangollen Advertiser Denbighshire Merionethshire and North Wales Journal". Hugh Jones. 1894-05-11. Cyrchwyd 2021-05-30.
  14. "BARMOUTH.|1894-06-23|The Cardigan Bay Visitor - Papurau Newydd Cymru". papuraunewydd.llyfrgell.cymru. Cyrchwyd 2021-05-30.
  15. "Mr. Enoch Jones, Cefnmaelan, Dolgellau,|1894-06-08|Y Dydd - Papurau Newydd Cymru". papuraunewydd.llyfrgell.cymru. Cyrchwyd 2021-05-30.