Eluned (santes)

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Safle Cell a Ffynnon Eluned, Slwch ger Aberhonddu
Ffenestr yn dangos Brychan ac Eluned (Alud) yn y Gadeirlan yn Aberhonddu

Santes Gymreig oedd Eiliwedd ferch Brychan neu Eluned, weithiau Aled, a aned ym Mrycheiniog yn Fe'i cysylltir â thref Aberhonddu. Ei gwylmabsant yw 1 Awst.

Ei henw[golygu | golygu cod y dudalen]

Y sillafiad cynharaf yw Eiliueth.[1] Yr un ydyw ag Eluet ac Elwedd, mae'n debyg, a dyma'r sillafiad a ddefnyddiai Lewis Glyn Cothi yn ei gerddi (Gwaith, 1837 t.88) a chytunai Ifor Williams (gweler LBS II.419 n.1.) gyda hyn. Aelivedha yw enw Gerallt Gymro arni fodd bynnag, morwyn a ferthyrwyd ger ei heglwys ar fryn ger Aberhonddu.

Hanes a Thraddodiad[golygu | golygu cod y dudalen]

Un o ferched Brychan Brycheiniog oedd Eluned. Yn ôl y traddodiad, fe fu rhaid i Eluned ffoi o'i chartref am nad oedd am briodi tywysog paganaidd. Aeth i fyw i bentref Llanddew, lle cafodd ei gwrthod gan y bobl leol. Yna, aeth i Lanfilo, ond cyhuddwyd hi o ladrata. Teithiodd i Lechfaen ond unwaith yn rhagor nid oedd y gymuned yn fodlon iddi fyw yno. Cafodd rhwydd hynt i fyw ar dir yn Slwch, ger tref Aberhonddu, gan yr Arglwydd oedd yn berchen ar y tir. Ond fe'i darganfuwyd gan y tywysog oedd am ei phriodi. Wrth iddi ffoi oddi wrtho, torrodd hwnnw ei phen gyda'i gleddyf. Rholiodd y pen a bwrw yn erbyn carreg, ac fe darddodd ffynnon yn y man.

Dinistriwyd ffynnon a chapel fechan Eluned yn ystod diwygiad eglwysig Harri'r Wythfed. Mae Gerallt Gymro'n disgrifio dathliadau ei gŵyl mabsant yn ei lyfr Itinerarium Cambriae (Hanes y Daith Trwy Gymru).[2]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. A Welsh Classical Dictionary gan P.C. Bartrum lle dyfynir Early Welsh Genealogical Tracts hefyd gan P. C. Bartrum, Caerdydd, 1966; gweler gwefan y Llyfrgell Genedlaethol. adalwyd 31 Gorffennaf 2017.
  2. Gerald of Wales. The Itinerary of Archbishop Baldwin through Wales – Book I, Ch. 2: Journey through Hay and Brecheinia. (Oxford, Mississippi, 1997).