Awyrfaen

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Meteoroid meteor meteorite.gif
Data cyffredinol
Mathminor planet Edit this on Wikidata
Tudalen Comin Ffeiliau perthnasol ar Gomin Wicimedia
Seren wib (superbolide), sef pelen o dân wedi i'r awyrfaen deithio i fewn i atmosffer y Ddaear gan ffrwydro uwch Chelyabinsk Oblast, Rwsia yn 2013.
Trawsdoriad o feteoryn a ddarganfuwyd yn yr Ariannin, wedi i'r awyrfaen deithio o'r gofod a thrwy atmosffer y Ddaear.

Gwrthrych bychan creigiog neu fetalaidd sy'n teithio drwy'r gofod yw awyrfaen (hefyd gwibfaen a maen mellt; Saesneg: Meteoroid).[1] Pan fo'r maen (neu garreg) yn teithio drwy atmosffer y Ddaear, fe'i elwir yn seren wib. Cyfeiriodd R. Williams Parry ato, yn ei soned Y Llwynog, gan ei gyffelybu i chwinciad o amser, byr ei dro: 'Digwyddodd, darfu, megis seren wib'.

Mae'r awyrfaen dipyn yn llai nag Asteroid - o dan un fetr o hyd, ond yn fwy na gronyn o dywod.[2] 'Llwch gofod' (neu weithiau: micro-awyrfaen) yw unrhyw wrthrych llai na maint gronyn.[3]

Pan fo comed (neu 'neu seren gynffon'), asteroid neu awyrfaen yn teithio drwy atmosffer y Ddaear ar gyflymder o dros 20 km/eil (72,000 km/awr; 45,000 mya), mae'r gwres yn cynhyrchu cynffon o olau, o'r gwrthrych ei hun ac o'r llwch mae'n ei adael o'i ôl. Gelwir y ffenomen hon yn 'seren wib' (Saesneg: meteor). Weithiau ceir cyfres ohonynt (e.e. ar ddechrau Awst, yn flynyddol), a gelwir hyn yn 'gawod o sêr gwib'. Gall yr awyrfaen naill ai 'losgi' yn ddim wrth deithio drwy'r atmosffer, neu ar adegau eraill fe all daro'r Ddaear a gelwir ef yn 'feteoryn' (ll. meteorynnau) (gweler y llun ar y dde).[4] 'Meteoryn', felly, yw'r rhan honno o'r awyrfaen sydd wedi llwyddo i deithio drwy atmosffer y Ddaear ac sydd ar wyneb y Ddaear, heb ei ddifa.

Wrth daro'r ddaear, mae'r meteorynnau mwy sylweddol eu maint yn gadael eu hôl ar ffurf craterau ardrawiad.

Awyrfeini yng Nghymru[golygu | golygu cod y dudalen]

Dyma ran o adroddiad “sgwp” Dyfed Evans yn Y Cymro ar achlysur trawiad gwesty’r Prince Llewelyn, Beddgelert, gan faen mellt yn 1948:

...Yn ffodus, disgynnodd ar yr unig ystafell wag i fyny’r grisiau [yng Ngwesty’r Prince Llywelyn]. Cysgai’r gwesteion heb wybod dim am y garreg pum pwys, chwe modfedd o rown, a faluriodd nenfwd y ‘lounge’ ar yr un llawr. Yr oedd Mr a Mrs Alwyn Maines, ymwelwyr o Sir Gaerhirfryn, o fewn pedair llath i’r lle disgynnodd - a chysgasant drwy’r holl helynt. Clywyd ergydion gan amryw o drigolion y cylch o Borthmadog i Feddgelert. Wedi tynnu’r llenni i’r naill du ac agor y ffenestr led y pen yn ôl ei arfer, gorweddai Mr. Ephraim Williams, Danw Deg, Llanfrothen yn effro yn ei wely yn y plygain. Yr oedd yn noson loergan ddigwmwl a tharanau y pethau olaf a feddyliai amdanynt. Am dri munud ar ddeg i dri clywodd ergydion yn yr awyr ond o godi i’r ffenestr ni welai neb. Ni allasai ddirnad beth oedd y swn, ond rhyfeddai na fuasai holl drigolion y pentref wedi codi. Yn y gwesty ym Meddgelert deffrowyd Mr a Mrs W. Tillotson, y perchnogion, gan ergydion fel bomiau’n ffrwydro. Cyfarthodd Rex eu ci defaid, ond ni ddeallwyd am y difrod nes daeth eu morwyn, Mrs Kate Williams, i lawr yn y bore. Ar y dechrau, tybiai Mr. Tillotson mai darn o’r mynydd sy’n codi’n syth tu cefn i’r gwesty, oedd y garreg, ond yr oedd yn amlwg iddi fod mewn tân. I’r llygad anghyfarwydd ymddengys y garreg fel craig ithfaen wyrddlas a geir yn gyffredin yn rhai chwareli Gogledd Cymru ond adwaenai Dr. E.V. Rieu (cymrawd o’r Gydeithas Ddaearegol Frenhinol a arhosai yn y gwesty), hi fel craig “peridotite” - rhan o seren wib”

Wrth ymweld â’r arddangosfa fechan a drefniwyd gan Brifysgol Caerdydd i ddathlu hanes taranfollt Beddgelert yn Neuadd Gymunedol y Pentref ar y 19eg Medi 2013 llwyddodd gohebwyr mentrus cafwyd hanes gan un o drigolion y pentref sydd yn cofio’r digwyddiad yn dda. Os am glywed y cyfweliad gyda Mrs. Eira Taylor ewch i wefan Llên Natur [1] a chliciwch ar eicon Beddgelert.[5]

Geirfa[golygu | golygu cod y dudalen]

  • awyrfaen / gwibfaen (meteoroid) - yr enw ar y gwrthrych allfydol tra bo'n teithio drwy'r gofod
  • seren wib (meteor) - yr awyrfaen wedi iddi ddechrau teithio drwy atmosffer y Ddaear
  • meteoryn (meteorite) - y rhan honno o'r awyrfaen sy'n llwyddo i daro'r Ddaear heb ei difa.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. http://www.geiriadur.ac.uk/gpc/gpc.html?awyrfaen
  2. Rubin, Alan E.; Grossman, Jeffrey N. (January 2010). "Meteorite and meteoroid: New comprehensive definitions". Meteoritics & Planetary Science 45 (1): 114–122. Bibcode 2010M&PS...45..114R. doi:10.1111/j.1945-5100.2009.01009.x. http://onlinelibrary.wiley.com/doi/10.1111/j.1945-5100.2009.01009.x/abstract;jsessionid=49F5E412A475304A82B1E022F5B9270D.d04t03.)
  3. Atkinson, Nancy (2 June 2015). "What is the difference between asteroids and meteorites?". Universe Today.
  4. Porth Termau Cenedlaethol Cymru. GOFAL: nid yw Geiriadur yr Academi yn gwahaniaethu rhwng y tair fffurf wahanol.
  5. Bwletin Llên Natur rhifyn 61