Andromeda (galaeth)

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio
Llun lliw yn oleuni gweladwy o Alaeth Mawr Andromeda (M31)

Mae Galaeth Mawr Andromeda yn un o alaethau cymdogol ein Galaeth ni (y Llwybr Llaethog), wedi'i leoli yng nghytser Andromeda sydd i'w weld yn hemisffer y Gogledd ger gytser Cassiopeia. Galaeth Andromeda yw'r galaeth mwyaf yn y Grŵp Lleol (y galaethau agosaf i ni). Adnabyddir fel M31 oherwydd roedd yr alaeth yn rif 31 yng Nghatalog Messier, a hefyd fel NGC 224 yn ôl ei leoliad yn y Catalog Cyffedinol Newydd o glystyrau sêr a gwrthrychau nifylaidd.

Y seren ddisgleiriaf yng nghytser Andromeda yw'r seren ail faintioli Alpheratz; mae'r galaeth Andromeda yn gorwedd yn agos iddi yn awyr y nos. Enwir Andromeda ar ôl y dduwies Roeg Andromeda, merch Cepheus brenin Ethiopia gan Cassiope. Mae'r alaeth yn weladwy i'r llygaid noeth o safleoedd tywyll ymhell o oleuadau trefi.[1]

Cysawd o fwy na 400 biliwn seren ydy'r alaeth, 2.5 miliwn o flynyddoedd goleuni (24 miliwn miliwn miliwn km, 15 milliwn miliwn miliwn milltir) o'r Ddaear. Mae'r alaeth yn gynwys nwy rhwng y sêr, a llwch tu fewn i'r nwy. Mae'r rhan fwyaf o'r sêr, nwy a llwch yn bodoli mewn disg gwastad tenau. Yn gwasgaredig yn lawer mwy eang na'r sêr ydy mater tywyll a mae'r mas y mater tywyll yn llawer iawn mwy na'r mas mater gweladwy.[2]

Llun cyfansawdd isgoch o alaeth Andromeda (gan Delesgop Gofod Spitzer NASA)

Yn y llun cyfansawdd uchod gwelir y gyferbyniaeth rhwng y tonnau llwch afreolaidd (coch) o gwmpas y sêr ifanc yn yr alaeth a'r môr o sêr hŷn (glas), sydd mwy llonydd a rheolaidd. Mae Andromeda yn alaeth troellog ac yn nodweddiadol o'r dosbarth hwnnw; mae'r canol yn llawn o sêr tra bod y breichiau yn feithrinfeydd i sêr newydd. Mae llun isgoch yn ein galluogi i weld yn glir yr alaeth gyflawn, yn hytrach na goleuni gweladwy sydd yn cael ei sugno gan y llwch.

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Robert, Burnham (1978). Burnham's Celestial Handbook. 1. Efrog Newydd: Dover Publications, Inc.. tud. 103–150. ISBN 0-486-23567-X. (Yn Saesneg.)
  2. Rich, Michael (2014). "Battle of the Titans: The Milky Way vs. Andromeda". Sky and Telescope 128 (4): 20–28. (Yn Saesneg.)