Byddin Weriniaethol Iwerddon

Oddi ar Wicipedia
Neidio i: llywio, chwilio

Cell Seán Hogan yn ystod y Rhyfel dros Annibyniaethin

Ffurfiwyd Byddin Weriniaethol Iwerddon (neu 'Byddin Gweriniaeth Iwerddon') (Saesneg: Irish Republican Army neu IRA) ar 25 Tachwedd 1913. Fe'i ffurfiwyd allan o'r Gwirfoddolwyr Gwyddelig (neu'r 'Irish Volunteers'). Yn Ebrill 1916 fe lansiwyd Gwrthryfel y Pasg ganddynt. Adnabyddir hwy fel arfer gan y blaenllythrennau Saesneg IRA sef 'the Irish Republican Army'. Roeddent yn cyfrif eu hunain yn fyddin swyddogol Gweriniaeth Iwerddon a sefydlwyd yn 1916 ac yn swyddogol gan y Dáil yn Ionawr 1919. Hwy a ymladdodd Ryfel Annibyniaeth Iwerddon yn erbyn lluoedd arfog y llywodraeth Brydeinig rhwng 1919 a 1921.

Eu harweinydd cyntaf oedd y pencadfridog Michael Collins a garcharwyd am sbel yn Fron-goch ger y Bala. Dywed rhai mai yno, yn y carchar, y lluniwyd y Fyddin Weriniaethol mewn gwirionedd.

Mae rhai'n gwahaniaethu rhwng y Fyddin Weriniaethol cynnar hwn a Byddin Weriniaethol Dros Dro Iwerddon, (y Provisional IRA) diweddarach. Ond dywed y gweriniaethwr, wrth gwrs, mai yr un grŵp oeddent o'r cychwyn un.