Ynysoedd Ryūkyū

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Ynysoedd Ryūkyū
Math grwp o ynysoedd Edit this on Wikidata
Daearyddiaeth
Rhan o'r canlynol Nansei Islands Edit this on Wikidata
Sir Okinawa, Ōshima District Edit this on Wikidata
Gwlad Baner Japan Japan
Arwynebedd 4,642.11 km² Edit this on Wikidata
Uwch y môr 1,936 metr Edit this on Wikidata
Gerllaw Môr Dwyrain Tsieina Edit this on Wikidata
Cyfesurynnau 26.332807°N 127.749023°E, 26.5°N 128°E Edit this on Wikidata

Cadwyn o 98 o ynysoedd ym Môr Dwyrain Tsieina (Cefnfor Tawel) i'r de-orllewin o Japan yw Ynysoedd Ryūkyū neu heb nodau, Ynysoedd Ryukyu (Japaneg: 琉球 諸島, Ryūkyū-shotō neu 南西 諸島, Nansei-shotō). Mae'r ynysoedd yn perthyn i Japan, ac yn gorwedd rhwng Kyushu a Taiwan, ar bellter o 1200 cilomedr. Y brif ynys yw Ynys Okinawa. Mae'r archipelago hefyd yn cynnwys rhan fwyaf gorllewinol Japan: ynys Yonaguni, a wnaeth y newyddion tua 1990 oherwydd adfeilion tanddwr y dywedir iddynt gael eu darganfod mewn oedran eithafol. Fodd bynnag, canfuwyd bod y rhain yn ffurfiannau cwbl naturiol ar ôl eu harchwilio'n ddiweddarach.

Poblogaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae'r boblogaeth oddeutu 1.5 miliwn. Mae 90% o hyn yn byw ar Okinawa, lle mae'r brifddinas Naha hefyd. Mae'r mwyafrif o'r trigolion yn Siapaneaidd, ond mae lleiafrifoedd Tsieineaidd ac Indonesia hefyd. Prin bod yr ieithoedd Riukuan gwreiddiol, sy'n gysylltiedig â Japaneeg, yn cael eu defnyddio ym mywyd beunyddiol ac yn cael eu siarad gan lai a llai o bobl.

Yn ystod y Cyfnod Meiji, darostyngwyd iaith, hunaniaeth, diwylliant a thraddodiadau y Ryukyuaid gan Lywodraeth y Meiji. Y bwriad (bu'n llwyddiannus i raddau helaeth) oedd cymhathu'r bobl Ryukyuaidd i fewn i genedl Siapaneeg fwyafrifol y (Yamato).[1]

Daearyddiaeth[golygu | golygu cod y dudalen]

O'r 98 ynys, dim ond 47 sy'n cynnwys trigolion. Cyfanswm arwynebedd yr holl ynysoedd gyda'i gilydd yw 4,700 km².

Mae'r ynysoedd mwy yn bennaf yn fryniog i fynyddig, ac o darddiad folcanig. Mae'r ynysoedd bach, ar y llaw arall, yn wastad ar y cyfan ac wedi'u ffurfio o gwrel. Yn y rhan ogleddol mae yna lawer o losgfynyddoedd gweithredol o hyd; digwyddodd y ffrwydrad folcanig mwyaf diweddar ym 1991.

I'r dwyrain o Ynysoedd Riukiu, mae gwely môr y Cefnfor Tawel yn disgyn i Gafn Riukiu, sy'n fwy na saith mil metr o ddyfnder.

Hinsawdd[golygu | golygu cod y dudalen]

Gorwedd yr ynysoedd oddeutu rhwng lledred 24ain a 31ain gradd. Mae hinsawdd isdrofannol a llaith gyda thymheredd blynyddol cyfartalog o oddeutu 21°C. Mae'r gaeafau'n arbennig o ysgafn; yna mae'r tymheredd yn amrywio rhwng 20 a 22°C.

Is-adran weinyddol[golygu | golygu cod y dudalen]

Ynysoedd Gogleddol Riukiu
Ynysoedd Deheuol Riukiu

Ynysoedd deheuol Riukiu[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae Ynysoedd gogleddol Riukiu, sy'n cynnwys Ynysoedd Osumi, Ynysoedd Tokara ac Ynysoedd Amami, yn perthyn i Prefecture (sir) Kagoshima. Mae Ynysoedd deheuol Riukiu, sy'n cynnwys Ynysoedd Okinawa ac Ynysoedd Sakishima, gyda'i gilydd yn ffurfio talaith ("Prefecture") Talaith Okinawa.

Ynysoedd

  • Ynysoedd Gogledd Riukiu:
    • Ynysoedd Osumi: Tanegashima , Yakushima , Kuchierabujima , Takeshima , Kuroshima , Ioujima
    • Ynysoedd Tokara: Kuchinoshima , Nakanoshima , Suwanosejima , Akusekijima , Tairajima , Kodakarajima , Takarajima
      • Amami: Amamioshima , Kikaijima , Kakeromajima , Yoroshima , Ukeshima , Tokunoshima , Okinoerabujima , Yoronjima
  • Ynysoedd Deheuol Riukiu:
    • Ynysoedd Okinawa:
      • Ynysoedd Okinawa a chyfagos: Kumejima , Iheyajima , Nohojima , Gushikajima , Izenajima , Yanahashima, Agunijima , Iejima , Tonakijima, Sesokojima, Kourishima, Yagachishima, Ikeshima, Miyagusukishima, Henzajima, Tsukenjima, Hamukenjima, Hamukajima
      • Ynysoedd Kerama: Tokashikijima , Zamamijima , Akajima , Gerumajima , Yakabishima, Kubashima, Fukajishima, Amurojima
      • Ynysoedd Daitō: Kitadaitō , Mimamidaito , Okidaitō
    • Ynysoedd Sakishima:
      • Ynysoedd Miyako: Miyakojima , Ikemashima , Ogamishima , Irabujima , Shimojishima , Kuremajima , Minnajima , Taramajima
      • Ynysoedd Yaeyama: Iriomotejima , Ishigakishima , Taketomishima , Kohama , Kuroshima , Aragusukushima , Hatomajima , Yubujima , Haterumashima , Yonaguni
      • Ynysoedd Senkaku: Uotsurijima , Kuba Jima , Taisho Jima , Kita Kojima , Minami Kojima

Economi[golygu | golygu cod y dudalen]

Y prif gynhyrchion amaethyddol yw tatws melys, cansen siwgr a ffrwythau trofannol, yn enwedig pîn-afal. Y pysgota ar ôl yr amaethyddiaeth yw'r prif sector economaidd. Ymhellach, allforiwyd cynhyrchion tecstilau a chrefft.

Hanes[golygu | golygu cod y dudalen]

Hyd at yr 20g[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn y seithfed ganrif, ymgartrefodd y Tsieineaid ar yr ynysoedd. Dilynodd y Japaneaid yn ddiweddarach. Yn ôl y chwedl, sefydlwyd Teyrnas annibynnol Riukiu ym 1187 gan aelod o clan Minamoto. Yn y drydedd ganrif ar ddeg, roedd Okinawa yn cynnwys tair prifathro cystadleuol, a unwyd yn 1429. Felly ganwyd Teyrnas Riukiu. Roedd yn ymestyn i Ynysoedd Amami, Ynysoedd Miyako ac Ynysoedd Yaeyama ac roedd yn ddyledus i Tsieina. Yn ôl masnach, cynyddodd masnach ar yr ynysoedd gyda China. Roedd y boblogaeth hefyd yn masnachu gyda Japan, penrhyn Corea, Siam, Malacca a Luzon.

Dirywiodd ffyniant yn sydyn yn ystod yr unfed ganrif ar bymtheg o ganlyniad i gyrchoedd gan fôr-ladron. Yn 1609, goresgynnodd y clan Satsuma Siapaneaidd Okinawa. Cafodd Teyrnas Riukiu ei chynnwys yn Shogunate Japan, ond arhosodd yn lled-annibynnol a hefyd cynnal cysylltiadau â China. O 1872, roedd yr ynysoedd yn perthyn i Ymerodraeth Japan. Yn 1879 cawsant eu hatodi yn llwyr a symudwyd i archddyfarniad Okinawa. Daeth hyn â diwedd ar oruchafiaeth Tsieineaidd ganrifoedd o hyd.

Atodiad i Japan[golygu | golygu cod y dudalen]

Daeth y rhwymedigaeth i dalu teyrngedau i China i ben ym 1874,[2] ddwy flynedd ar ôl i Japan sefydlu'r system "han" yn y deyrnas. Yn 1879 cyhoeddodd llywodraeth Meiji anecsiad swyddogol yr ynysoedd. Ceisiodd negeswyr brenin Ryūkyū gael amddiffyniad milwrol gan Ymerodraeth China, ond roedd y Qing yn rhy wan i ymyrryd yn filwrol wrth amddiffyn ei gyn-lednentydd. Fe wnaeth cyflafareddiad cyn-Arlywydd yr UD Ulysses S. Grant neilltuo'r ynysoedd i Japan. Anwybyddwyd gofynion pobl frodorol ac yn y broses anecsio lladdodd y Japaneaid wleidyddion a oedd yn gwrthwynebu'r alwedigaeth. Daeth teyrnasiad Ryūkyū yn rhan o Satsuma Han. Yn dilyn hynny, pan ddisodlwyd y system han gan system prefectures, daeth rhan fawr o'r ynysoedd yn rhan o Okinawa Prefecture. Gosodwyd y defnydd o'r iaith, diwylliant a hunaniaeth Japaneaidd ar blant y Ryūkyū.

Gyda threchu Japan yn yr Ail Ryfel Byd, meddiannwyd y Ryūkyu gan yr Unol Daleithiau ym 1945, a dychwelasant yn ôl i Japan ym 1972. Heddiw mae yna nifer o faterion yn ymwneud â'r Ryūkyū. Nid yw rhai o drigolion yr ynysoedd a rhai Japaneaid yn ystyried bod pobl frodorol Ryūkyū yn wir Siapaneaidd. Dywed rhai brodorion fod y llywodraeth ganolog yn gweithredu polisi gwahaniaethol tuag atynt, gan ganiatáu i lawer o filwyr Americanaidd orsafu'n bennaf ar ynys Okinawa a thrwy hynny adael y pedair prif ynys arall yn rhydd.

Yr Ail Ryfel Byd[golygu | golygu cod y dudalen]

Trafodwyd yr Ynysoedd yng Nghynhadledd Cairo yn 1943 lle trafodwyd, ymysg pethau eraill, ddyfodol Siapan wedi iddynt golli'r Rhyfel yn erbyn yr UDA a Deyrnas Unedig. lynodd y partïon wrth y cytundebau ar bob cyfrif, dim ond Ynysoedd Ryūkyū (cadwyn o ynysoedd bychain sy'n ymestyn i'r de o Siapan fel bwa tuag at Taiwan), a feddiannwyd yn ddiweddarach yn y Rhyfel, a ddychwelwyd i Japan yn 1971. Dilynwyd Cynhadledd Cairo ei hun bron yn syth gan Gynhadledd Tehran ar 28 Tachwedd 1943, lle gwelwyd Stalin ar ran yr Undeb Sofietaidd ond nid Kai-shek ar ran y Tsieiniaid.

Hyd at yr Ail Ryfel Byd, arhosodd yr ynysoedd yn rhannol Siapaneaidd. Ar ddiwedd y rhyfel (Ebrill - Mehefin 1945) bu ymladd ffyrnig rhwng byddin Japan a byddin America, yn enwedig ar Okinawa.

Ym 1951, cydnabu’r Unol Daleithiau sofraniaeth Japan dros yr archipelago sydd wedi’i leoli’n strategol. O dan Gytundeb San Francisco, daeth Okinawa o dan lywodraeth dros dro llywodraeth yr Unol Daleithiau. O 1953, trosglwyddodd yr Americanwyr sofraniaeth yn raddol dros yr ynysoedd i Japan; yn gyntaf oll Ynysoedd Amami yn y gogledd, ac ar Fai 15, 1972 hefyd yr ynysoedd eraill, gan gynnwys Okinawa. Bydd canolfannau cymorth milwrol yr Unol Daleithiau ar Okinawa yn cael eu trosglwyddo i Japan cyn 2008.

Karate[golygu | golygu cod y dudalen]

Tua 500 mlynedd yn ôl, gwaharddwyd perchnogaeth gwn yn Ynysoedd Riukiu gan archddyfarniad y llywodraeth. Cafodd y gwaharddiad hwn effaith fawr ar ddatblygiad karate. Gorfododd y boblogaeth i ddatblygu math o hunan-amddiffyn heb arfau. Felly, yn rhannol o dan ddylanwad y grefft ymladd Tsieineaidd a oedd wedi bodoli ers sawl mil o flynyddoedd, datblygwyd y karate cyfredol.

Dolenni[golygu | golygu cod y dudalen]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Minahan, James B. (2014), Ethnic Groups of North, East, and Central Asia: An Encyclopedia, ABC-CLIO, pp. 231–233, ISBN 978-1-61069-018-8, https://books.google.com/books?id=oZCOAwAAQBAJ
  2. (Saesneg) Lin, Man-houng Lin: "The Ryukyus and Taiwan in the East Asian Seas: A Longue Durée Perspective," Asia-Pacific Journal: Japan Focus. October 27, 2006
Flag Japan template.gif Eginyn erthygl sydd uchod am Japan. Gallwch helpu Wicipedia drwy ychwanegu ato