Tristwch

Oddi ar Wicipedia
Jump to navigation Jump to search
Manylyn o gerflun 1672 Gladdedigaeth Crist, yn dangos Mair Magdalen yn crio

Mae tristwch yn boen emosiynol sy'n gysylltiedig â theimladau o anfantais, colled, anobaith, galar, diymadferthedd, siom a thristwch, neu a nodweddir ganddynt. Gall unigolyn sy'n profi tristwch ddod yn dawel neu'n swrth, a thynnu'n ôl oddi wrth eraill. Enghraifft o dristwch difrifol yw iselder, hwyliau a all gael eu hachosi gan anhwylder iselder mawr neu anhwylder iselder parhaus. Gall crio fod yn arwydd o dristwch.[1]


Tristwch yw un o'r "chwe emosiwn sylfaenol" a ddisgrifir gan Paul Ekman, ynghyd â hapusrwydd, dicter, syndod, ofn, a ffieidd-dod.[2]

Plentyndod[golygu | golygu cod y dudalen]

Merched trist. Llun gan Paolo Monti, 1953

Mae tristwch yn brofiad cyffredin yn ystod plentyndod. Weithiau, gall tristwch arwain at iselder . Efallai bod gan rai teuluoedd rheol (ymwybodol neu anymwybodol) sy'n dweud na chaniateir tristwch, ond mae Robin Skynner wedi awgrymu y gallai hyn achosi problemau, gan ddadlau y gall pobl fynd yn fas a manig gyda thristwch.[3]  Mae'r pediatregydd T. Berry Brazelton yn awgrymu y gall cydnabod tristwch ei gwneud hi'n haws i deuluoedd fynd i gyfeirio â phroblemau emosiynol mwy difrifol.

Mae tristwch yn rhan o broses arferol y plentyn yn gwahanu oddi wrth symbiosis cynnar gyda'r fam ac yn dod yn fwy annibynnol. Bob tro mae plentyn yn gwahanu ychydig mwy, bydd yn rhaid iddo fo neu hi ymdopi â cholled fach. Os na all y fam ganiatáu'r colled bach dan sylw, efallai na fydd y plentyn byth yn dysgu sut i ddelio â thristwch ar ei ben ei hun.[4] Mae Brazelton yn dadlau bod gormod o godi calon plentyn yn dibrisio'r emosiwn o dristwch iddyn nhw ac mae Selma Fraiberg yn awgrymu ei bod yn bwysig parchu hawl plentyn i brofi colled yn llawn ac yn ddwfn.[5]

Roedd Margaret Mahler hefyd yn gweld y gallu i deimlo tristwch fel cyflawniad emosiynol, yn hytrach na'i rwystro, er enghraifft, trwy orfywiogrwydd aflonydd.[6] Gwelodd DW Winnicott yn yr un modd mewn crio trist wraidd seicolegol profiadau cerddorol gwerthfawr yn ddiweddarach mewn bywyd.[7]

Niwroanatomeg[golygu | golygu cod y dudalen]

Mae llawer iawn o ymchwil wedi'i wneud ar niwrowyddoniaeth tristwch.[8] Yn ôl y American Journal of Psychiatry, canfuwyd bod tristwch yn gysylltiedig â "chynnydd mewn gweithgaredd dwyochrog o fewn cyffiniau'r cortecs amser canol ac ôl, serebelwm ochrol, vermis cerebellar, midbrain, putamen, a caudate."[9] Mae gan Jose V. Pardo ei MD a Ph.D ac mae'n arwain rhaglen ymchwil mewn niwrowyddoniaeth wybyddol. Gan ddefnyddio tomograffeg allyrru positronau (PET) llwyddodd Pardo a'i gydweithwyr i greu tristwch ymhlith saith o ddynion a merched normal trwy ofyn iddynt feddwl am bethau trist. Fe wnaethant arsylwi mwy o weithgarwch yr ymennydd yn y cortecs dwyochrog israddol ac orbitofrontal. Mewn astudiaeth a achosodd dristwch mewn pynciau trwy ddangos clipiau ffilm emosiynol, roedd cydberthynas rhwng y teimlad a chynnydd sylweddol mewn gweithgaredd ymennydd rhanbarthol, yn enwedig yn y cortecs rhagflaenol, yn y rhanbarth a elwir yn ardal Brodmann 9, a'r thalamws. Gwelwyd cynnydd sylweddol mewn gweithgaredd hefyd yn y strwythurau amser dwyochrog blaenorol.[10]

Mecanweithiau ymdopi[golygu | golygu cod y dudalen]

Dyn yn mynegi tristwch gyda'i ben yn ei ddwylo

Mae pobl yn delio â thristwch mewn gwahanol ffyrdd, ac mae'n emosiwn pwysig oherwydd mae'n helpu i ysgogi pobl i ddelio â'u sefyllfa. Mae rhai mecanweithiau ymdopi yn cynnwys: cael cefnogaeth gymdeithasol a/neu dreulio amser gydag anifail anwes,[11] creu rhestr, neu gymryd rhan mewn rhyw weithgaredd i fynegi tristwch.[12]

Er mai dyma un o'r hwyliau y mae pobl am eu crynu fwyaf, weithiau gall tristwch gael ei barhau gan y strategaethau ymdopi iawn a ddewiswyd, megis cnoi cil, "boddi gofidiau", neu ynysu'ch hun yn barhaol.  Fel ffyrdd amgen o ymdopi â thristwch i'r uchod, mae Therapi Gwybyddol Ymddygiadol (CBT) yn awgrymu yn lle hynny naill ai herio'ch meddyliau negyddol, neu drefnu rhyw ddigwyddiad cadarnhaol i dynnu sylw.[2]

Gall bod yn ofalus ac yn amyneddgar gyda thristwch hefyd fod yn ffordd i bobl ddysgu trwy unigedd;[13] tra gall cefnogaeth emosiynol i helpu pobl aros gyda'u tristwch fod o gymorth pellach. Mae ymagwedd o'r fath yn cael ei hysgogi gan y gred sylfaenol y gall colled (o'i theimlo'n llwyr) arwain at ymdeimlad newydd o fywoliaeth, ac at ail-ymgysylltu â'r byd y tu allan.[14]

Archwiliadau diwylliannol[golygu | golygu cod y dudalen]

Yn ystod y Dadeni Dysg, cymeradwyodd Edmund Spenser yn The Faerie Queene dristwch fel arwydd o ymrwymiad ysbrydol.[15]

Yn The Lord of the Rings, gwahaniaethir rhwng tristwch ac anhapusrwydd[16], i enghreifftio hoffter J. R. R. Tolkien at benderfyniad trist ond sefydlog, yn hytrach na'r hyn a welai fel temtasiynau bas naill ai anobaith neu obaith.[17]

Roedd Julia Kristeva o’r farn bod “arallgyfeirio hwyliau, amrywiaeth mewn tristwch, coethder mewn tristwch neu alar yn argraffnod dynoliaeth sy’n sicr nid yn fuddugoliaethus ond yn gynnil, yn barod i ymladd ac yn greadigol”.[18]

Cyfeiriadau[golygu | golygu cod y dudalen]

  1. Jellesma, Francine C.; Vingerhoets, Ad J. J. M. (2012). "Crying in Middle Childhood: A Report on Gender Differences". Sex Roles 67 (7): 412–421. doi:10.1007/s11199-012-0136-4. ISSN 0360-0025. PMC 3432210. PMID 22962516. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3432210/.
  2. 2.0 2.1 "Books – Daniel Goleman" (yn Saesneg). Cyrchwyd 2022-03-21.
  3. Skynner, A. C. Robin (1984). Families and how to survive them. John Cleese. London: Methuen. ISBN 0-413-56520-3. OCLC 12523644.
  4. Brazelton, T. Berry (1984). To listen to a child : understanding the normal problems of growing up. Reading, Mass. ISBN 0-201-10617-5. OCLC 10711037.
  5. Fraiberg, Selma H. (2015). The magic years : understanding and handling the problems of early childhood. T. Berry Brazelton. New York: Scribner. ISBN 978-1-5011-2282-8. OCLC 909808945.
  6. Mahler, Margaret S. (1975). The psychological birth of the human infant : symbiosis and individuation. Fred Pine, Anni Bergman. New York: Basic Books. ISBN 0-465-06659-3. OCLC 1409738.
  7. Winnicott, D. W. (1987). The child, the family, and the outside world. Cambridge, Mass.: Perseus Pub. ISBN 0-201-63268-3. OCLC 53621254.
  8. Arias, Juan A.; Williams, Claire; Raghvani, Rashmi; Aghajani, Moji; Baez, Sandra; Belzung, Catherine; Booij, Linda; Busatto, Geraldo et al. (2020-04-01). "The neuroscience of sadness: A multidisciplinary synthesis and collaborative review" (yn en). Neuroscience & Biobehavioral Reviews 111: 199–228. doi:10.1016/j.neubiorev.2020.01.006. ISSN 0149-7634. https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0149763418306146.
  9. "Neuroanatomical correlates of happiness, sadness, and disgust". American Journal of Psychiatry 154 (7): 926–933. 1997-07-01. doi:10.1176/ajp.154.7.926. ISSN 0002-953X. https://ajp.psychiatryonline.org/doi/abs/10.1176/ajp.154.7.926.
  10. "Brain activity during transient sadness and happiness in healthy women". American Journal of Psychiatry 152 (3): 341–351. 1995-03-01. doi:10.1176/ajp.152.3.341. ISSN 0002-953X. https://ajp.psychiatryonline.org/doi/abs/10.1176/ajp.152.3.341.
  11. Bos, Elisabeth H.; Snippe, Evelien; Jonge, Peter de; Jeronimus, Bertus F. (10 Maw 2016). "Preserving Subjective Wellbeing in the Face of Psychopathology: Buffering Effects of Personal Strengths and Resources" (yn en). PLOS ONE 11 (3): e0150867. doi:10.1371/journal.pone.0150867. ISSN 1932-6203. PMC PMC4786317. PMID 26963923. https://journals.plos.org/plosone/article?id=10.1371/journal.pone.0150867.
  12. "Why It's Import to Express Your Sadness | Free Online Therapy". web.archive.org. 2018-11-29. Cyrchwyd 2022-03-21.
  13. The Beckett circle (yn English). Middlebury: The Samuel Beckett Society. 1978. OCLC 782529333.CS1 maint: unrecognized language (link)
  14. Parsons, Michael (2000). The dove that returns, the dove that vanishes : paradox and creativity in psychoanalysis. London: Routledge. ISBN 0-415-21181-6. OCLC 42435012.
  15. Trevor, Douglas (2004). The poetics of melancholy in early modern England. Cambridge: Cambridge University Press. ISBN 0-521-83469-4. OCLC 56655839.
  16. Tolkien, J. R. R. (1991). The lord of the rings. Alan Lee. London: HarperCollins. ISBN 0-261-10230-3. OCLC 59853251.
  17. Shippey, T. A. (1982). The road to middle-earth. London: Allen & Unwin. ISBN 0-04-809018-2. OCLC 8964425.
  18. Phillips, Adam (1994). On flirtation. Cambridge, Mass.: Harvard University Press. ISBN 0-674-63437-3. OCLC 30593238.

Dolenni Ychwanegol[golygu | golygu cod y dudalen]

https://meddwl.org/