Theatr Bara Caws

Theatr Bara Caws
Enghraifft o:	cwmni theatr, sefydliad
Dyddiad cynharaf	1977
Dechrau/Sefydlu	1977
Pencadlys	Caernarfon
Gwefan	http://theatrbaracaws.com/
Dynodwyr

Cwmni theatr cymunedol yw Theatr Bara Caws a sefydlwyd ym 1977. Daeth i'r byd "fel babi newydd, un fymryn yn bowld a swnllyd", yn ôl un o'r actorion gwreiddiol, Dyfan Roberts.^[1] Bwriad y cwmni o'r cychwyn oedd cyflwyno gwaith gwreiddiol a pherthnasol i'r trawsdoriad ehangaf posib o’r gymuned. Llwyfannwyd o leia tri cynhyrchiad y flwyddyn.^[2] Cyhoeddwyd cyfrol i ddathlu eu penblwydd yn ddeugain oed yn 2017.^[1]

Cefndir

Rhyw fath o rebelio yn erbyn Cwmni Theatr Cymru tua canol y 1970au, oedd y sbardun i greu Theatr Bara Caws. Yn ôl un o'r actorion gwreiddiol Dyfan Roberts: "dim ond dau gwmni theatr oedd wedi herio monopoli Theatr Cymru cyn hynny sef Theatr Ddieithr ac, wedi i'r cwmni hwnnw chwythu'i blwc, Theatr Yr Ymylon [...] Fe ddaeth hi'n gynyddol amlwg i griw dethol yno fod angen i bethau newid - a hynny ar fyrder."^[1]

Ynghanol y 1970au, crëwyd Theatr Antur o dan adain Cwmni Theatr Cymru, er mwyn i'r actorion ifanc oedd yn anhapus gyda'r arlwy oedd yn cael ei gyflwyno gan y prif gwmni, i arbrofi a chreu gwaith theatr mwy heriol. Creodd y cwmni sawl cynhyrchiad fel Byw yn y Wlad (1975/6), Fflora a Portread (1976) a Cymerwch, Bwytewch (1977). Roedd y sioeau yma wedi'i creu a'u cyfansoddi gan yr actorion a'r cerddorion a ganlyn, dros gyfnodau gwahanol : Cenfyn Evans, Iestyn Garlick, Sharon Morgan, Grey Evans, Valmai Jones, Gwyn Parry, Dyfan Roberts, Dyfed Thomas, Wyn Bowen Harries, Siân Morgan, Elinor Roberts, Cefin Roberts, Myrddin [Mei] Jones, Siôn Eirian, Gruffydd Jones a Iola Gregory.

Ym 1977, roedd yna ddathliadau mawr drwy'r wlad i gofnodi Jiwbilî Arian Elizabeth II. Penderfynodd rhai o'r actorion oedd wedi bod yn rhan o Theatr Antur, i drefnu "dathliad eu hunain". "Heb geiniog o grant, na fawr ddim arall chwaith, bwriodd deg ati i greu sioe i'w pherfformio yn Steddfod Wrecsam 1977 - a hynny ar eu cost eu hunain".

Mae Sharon Morgan yn cofio, mai yn dilyn gwylio rhaglen deledu am gwmni theatr heriol John McGrath yn yr Alban, y daeth y syniad i greu cwmni theatr newydd ac heriol yn Gymraeg.

Mae Meic Povey yn chwyrn iawn ei feirniadaeth yn ei hunangofiant : "Roedd Wilbert Lloyd Roberts, 'ein tad ni oll', fel arall yn broffwyd athrylithgar, ond yn yr achos hwn [Theatr Antur] yn esgeulus ac unbeniaethol; yn gyndyn ar y diawl i ildio'r awenau."^[3] Felly mynd ati ar liwt eu hunain oedd yr unig opsiwn i'r cwmni, ac erbyn 1977, roedd cyfansoddiad Theatr Bara Caws ar bapur.

Nododd Dyfan Roberts wrth dalu teyrnged i Mei Jones yn Nhachwedd 2021 mai gan Mei a Valmai oedd "y ddawn naturiol i roi'r geiriau, y ddeialog a chynllun golygfa i lawr. Ffrwyth creadigrwydd y ddau yna oedd yn gyfrifol am lwyddiant y sgriptiau. Valmai gyda'i sosialaeth tanbaid a'i dawn anhygoel i greu deialog a chymeriadau ffraeth a miniog, a Mei a llygad deallus dros y sioe gyfan."^[4] Disgrifiodd Dyfan y cwmni fel "pawb yn gwneud pob peth".

Erbyn yr 21ain ganrif, mae'r Cwmni'n elusen gofrestredig sy'n cael ei ariannu gan grantiau, yn bennaf gan Gyngor Celfyddydau Cymru, ac awdurdodau Sirol Gwynedd, Môn a Chonwy. Mae'r cwmni yn cynnig gwaith ac hyfforddiant i, ac ymestyn sgiliau, ymarferwyr theatrig o bob math – hen a newydd – yn actorion, awduron, a thechnegwyr.

Cyfarwyddyddion artistig

Y cwmni cyfan – (1977–1991)
Tony Llewelyn –
Robin Griffith – (1997 – 1998)
Ian Rowlands – (1999 – 2012)
Betsan Llwyd – (2012 – 2025)
Ffion Dafis (Ionawr 2026 –)^[5]

Cynyrchiadau

1970au

(i gyd yn gywaith o waith y cwmni, oni nodir yn wahanol)

Croeso i'r Roial (1977)
Hip Hip I Pippi (1977) - addasiad Dyfan Roberts
Be Sa'n Ti Santa (1977)
Trysor Lwcus Cacws (1977)
Hanes Llenyddiaeth Gymraeg (1978)
Dai A Geraint Gorila (1979)
Bargen (1979)
Anturiaethau Sel U Lloyd (1979)
Merched Yn Bendant (1979)
Hwyliau'n Codi (1979)
Anturiaethau'r Bynsan Binc (1979)

1980au

Job o Waith (1980)
O Na Byddai'n Haf o Hyd (1980)
Triciau Tedi (1981)
Dwylo i Fyny (1981)
Nos Sadwrn Bach (1981)
Taliesyn (1981)
Y Bwbach Blêr (1981)
Oes 'ma Bobol? (1981)
Diwrnod i'r Brenin (1982)
'Testun trwm''Pawb â'i Fys (1982)
Arwres Gudd (1982)
O Syr Mynte Hi (1983)
Haf '83 (1983)
Sboncyn (1983)
Chwara' Plant (1983)
Y Fodrwy (1984)
Rigor Mortis (1985)
lechyd Da (1985)
Melltith y Mymi (1985)
Celwydd (1985)
Paradwys Ffŵl (1985)
Pawb Isio Byw (1986)
Cwlwm Pump (1986)
Yr Amgueddfa Ddu (1986)
Zwmba! (1986)
Codiad Cesar (1987)
Tair Cainc a Hanner (1987)
Diwedd y Gân (1988)
Salem ar Sêl (1989)
Rigor Mortis 2 (1989)
Os Na Ddaw Bloda' (1989)

1990au

Siarad Hefo'r Wal (1990) gan Mair Gruffydd
Lilith (1990) gan Mair Gruffydd a Valmai Jones
Poen y Pîn (1990/1) gan aelodau'r cwmni
Io, To a'r Twrci (1991) gan aelodau'r cwmni
Deial 999 (1991) gan aelodau'r cwmni
Y Gweledigaethau (1991) gan aelodau'r cwmni - yn seiliedig ar Weledigaethau y Bardd Cwsc
Fi a Mr Louigi (1991/2) gan Mair Gruffydd
Tweileit Zôn (1992) gan Twm Miall
Lawr y Lôn (1992) gan Myrddin ap Dafydd
Chwarae'r Diawl (1992) gan Mair Gruffydd
Chwilen yn fy Mhen (1993) gan Mair Gruffydd
Siarad ar eu Cyfer (1993) gan Twm Miall
Diwedd y Byd (1993) gan Meic Povey
Rhosyn a Rhych (1994) gan Twm Miall
Diana (1994) gan John Glyn Owen
Cyw Dôl (1994) gan Twm Miall - yn seiliedig ar Cyw Dôl
Yn Debyg Iawn i Ti a Fi (1995) gan Meic Povey
Un Bach Arall (1995) gan Twm Miall
Darn Gae (1995) gan Twm Miall
Y Wraig a Bobi a Sami (1995) gan Wil Sam Jones
Llifeiriau (1996) gan Wil Sam Jones
Henwalia (1996) gan Mari Gwilym
Brodyr y Brwsh (1997) gan Tony Llywelyn - addasiad o ddrama Brothers of the Brush
Y Swejan a'r Smacyrs (1997) gan Twm Miall a Bryn Fôn
Dinas Barhaus (1998) gan Wil Sam Jones
Oedolion yn Unig (1998) gan Robin Griffith a Dyfed Thomas
Paris (1998) gan Bryn Fôn - addasiad o ddrama John Godber
Bargen (1998)
Y Folsan Fawr (1999) gan Robin Griffith a Dyfed Thomas
Hardcore Bethesda Fuzz (1999) gan Dyfrig Jones
Sundance (1999) gan Aled Jones Williams
Yr Alamo (1999) gan Bryn Fôn a Graham Land

2000au

Paradwys Waed (2000) gan Siôn Eirian
D. J. Ffawst (2000) addasiad Elinor Wyn Reynolds o Faust
Al a Dorothy (2000) gan Twm Miall
Ben Set (2001) gan Wil Sam Jones
Lliwiau Rhyddid (2001) gan Ifor ap Glyn ac Elinor W. Reynolds
Bingo Bach (2001) gan Sian Summers
Mwnci Nel (2001) gan Derec Tomos
Fel Hen Wîn (2002) gan Valmai Jones
Unwaith, Unwaith (2002) gan Sian Summers
Be Odd Enw Ci Tintin? (2003) gan Aled Jones Williams
Owain Mîn Dŵr (2003) gan Meic Povey
Rhych Wlyb (2003) gan Geraint Derbyshire
Dulce Domum (2003) gan Valmai Jones
Ar y Lein (2004) gan Gwyneth Glyn
Lysh (2004) gan Aled Jones Williams
Ffernols Lwcus (2005) gan Tony Llywelyn - addasiad o Lucky Sods gan John Godber
Y Bonc Fawr (2005) gan Geraint Derbyshire
Camp a Rhemp (2006) gan Tony Llywelyn
O Diar! Porc Peis Bach (2006) gan Wynford Ellis Owen
Y Wibdaith Wirion (2006) gan Daniel a Matthew Glyn
Jac ar y Bocs (2006) gan Bryn Fôn, Tony Llywelyn a Dyfan Roberts
Actus Reus (2006) gan Valmai Jones
Gwaun Cwm Garw (2007) addasiad Sharon Morgan o The Laramie Project
Caffi Basra (2007) gan Eilir Jones
Tri Rhan o Dair (2008) gan Valmai Jones
Y Gobaith a'r Angor (2008) gan Dylan Rees
Llyfr Mawr y Plant (2008) addasiad Gareth F. Williams
Dal i Bwmpio (2009) gan Eilir Jones
Halibalŵ (2009) gan Elin Jones a Valmai Jones
Wil Sam y Dewin Geiriau (2009) gan Stewart Jones
O'r Tu Ôl (2009) gan Tudur Owen.

2010au

Croesi'r Rubicon (2010) gan Valmai Jones
Chwilys (2010) gan Aled Jones Williams
Deryn Du (2010) addasiad Bryn Fôn o Blackbird
Merched Eira (2010) gan Aled Jones Williams
Cant (2010) gan Wil Sam Jones (addasiad Elin Jones)
Un Nos Ola Leuad (2011) addasiad Betsan Llwyd a John Ogwen a Maureen Rhys
X-fod! (2011) gan Tony Llewelyn a Tudur Owen
Un Fach Flewog (2011) gan Eilir Jones
C'Mon Midleiff (2011) gan Bryn Fôn
Ga'i fod? (2012) addasiad Bryn Fôn a Tony Llewelyn
Un Bach Arall...Eto (2012) gan Twm Miall
Llanast! (2013) cyfieithiad Gareth Miles
Hwyliau'r Codi (2013)
Cyfaill (2013) gan Francesca Rhydderch
Te yn y Grug (2013) addasiad Manon Wyn Williams
Annwyl Kate, Annwyl Saunders (2013) addasiad John Ogwen a Maureen Rhys
Dros y Top (2014)
Garw (2014) gan Siôn Eirian
Pum Cynnig i Gymro (2015) addasiad Dyfan Roberts
No Wê (2015) gan Barry Jones
I'r Gâd - Hogia Gwalia! (2015) gan Siwan Llynor
Difa (2015) gan Dewi Wyn Williams
Drwg! (2016) gan Angela Roberts
Allan o Diwn (2016) gan Emyr Roberts
Raslas Bach a Mawr! (2016) gan Wynford Ellis Owen a Mici Plwm
Yfory (2016) gan Siôn Eirian
Gair o Gariad (2017, 2018, 2019 a 2021) addasiad Betsan Llwyd
Bwystfilod (2017) gan Angela Roberts
Dim Byd Ynni (2017) gan Emlyn Gomer
Brecshit (2018)
Dwyn i Gof (2018) gan Meic Povey
Aberhenfelen (2019)
Lleu Llaw Gyffes (2019) gan Aled Jones Williams

2020au

Byd dan Eira (2021) gan Siôn Eirian
Dawel Nos (2021)
Un Nos Ola Leuad (2022)
Draenen Ddu (2022)
Lleisiau (2022) gan Aled Jones Williams
Cariad yn Oes y Gin (2023) gan Chris Harris
Ffenast Siop (2023) gan Iola Ynyr a Carys Gwilym
Dinas (2023) gan Wil Sam Jones
Taigh/Tŷ/Teach (2024)
Mwrdwr ar y Maes (2024) gan Iwan Charles a Llyr Evans
1936 (2024) gan Gruffudd Owen
3 Drama (2025) - 99'er gan Ceri Ashe, Wisgi gan Carwyn Blayney, Dishgled ‘da Del gan Cai Llewelyn Evans
Oes rhywun wedi gweld y Pernod King? (2025) gan Mari Emlyn
Llanast! (2025) cyfieithiad Gareth Miles [ail-lwyfannu cynhyrchiad o 2013] o 'Le Dieu Du Carnage' gan Yasmina Reza.

Cyfeiriadau

↑ ^1.0 ^1.1 ^1.2 Titus, Llŷr (2017). Theatr Bara Caws : Dathlu'r Deugain. Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 978 1 84527 541 9.
↑ Theatr Bara Caws - Y Cwmni. Adalwyd ar 3 Awst 2017.
↑ Povey, Meic (2010). Nesa Peth I Ddim. Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 9781845272401.
↑ Roberts, Dyfan (Tachwedd 2021). "Cofio Mei Jones". Barn.
↑ "Penodi Ffion Dafis yn gyfarwyddwr artistig Theatr Bara Caws". newyddion.s4c.cymru. 2025-09-15. Cyrchwyd 2025-09-15.

Dolenni allanol

Gwefan Theatr Bara Caws

[:0-1] 1.0 ^1.1 ^1.2 Titus, Llŷr (2017). Theatr Bara Caws : Dathlu'r Deugain. Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 978 1 84527 541 9.

[2] Theatr Bara Caws - Y Cwmni. Adalwyd ar 3 Awst 2017.

[:1-3] Povey, Meic (2010). Nesa Peth I Ddim. Gwasg Carreg Gwalch. ISBN 9781845272401.

[4] Roberts, Dyfan (Tachwedd 2021). "Cofio Mei Jones". Barn.

[5] "Penodi Ffion Dafis yn gyfarwyddwr artistig Theatr Bara Caws". newyddion.s4c.cymru. 2025-09-15. Cyrchwyd 2025-09-15.

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]